Dünya enerji bazarında neftin qiymətinin 100 dollara yaxınlaşması neft ixrac edən ölkələr üçün mühüm iqtisadi hadisə sayılır. Xüsusilə enerji resurslarından asılı olan iqtisadiyyatlar üçün belə qiymət artımı həm böyük maliyyə imkanları yaradır, həm də müəyyən risklər formalaşdırır. Neftin bahalaşması bir tərəfdən dövlət büdcəsinə və valyuta ehtiyatlarına əlavə gəlirlər gətirən “qızıl dövr” təsiri yaradır, digər tərəfdən isə iqtisadi balansın pozulması və inflyasiya kimi problemlərin yaranması riskini artırır.
Büdcə və valyuta ehtiyatlarına təsir
Neft qiymətlərinin 100 dolları keçməsi ilk növbədə Azərbaycanın icmal büdcəsinə müsbət təsir göstərir. Çünki ölkənin əsas enerji gəlirləri Azərbaycan Dövlət Neft Fondu vasitəsilə toplanır. Neftin bahalaşması fondun gəlirlərinin artmasına və nəticədə dövlətin maliyyə ehtiyatlarının genişlənməsinə səbəb olur.
Dövlət büdcəsində neftin baza qiyməti daha aşağı 65 dollar səviyyəsində götürülüb. Buna görə də bazar qiymətinin 100 dollar və daha yüksək olması büdcədə əlavə gəlirlərin yaranmasına gətirib çıxarır. Bu vəsaitlər infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi, sosial proqramların genişləndirilməsi və strateji ehtiyatların artırılması üçün istifadə oluna bilər.
Eyni zamanda yüksək neft gəlirləri ölkənin valyuta ehtiyatlarını artıraraq manatın məzənnəsinin sabit qalmasına kömək edir. Bu isə xarici borcların idarə olunmasını və maliyyə sabitliyini daha da gücləndirir.
İnflyasiya və daxili bazar təzyiqi
Bununla yanaşı, bahalı neft hər zaman iqtisadi rifahın artması demək deyil. Yüksək enerji qiymətləri qlobal iqtisadiyyatda istehsal və nəqliyyat xərclərini artırır. Bu isə idxal olunan məhsulların qiymətinin yüksəlməsi ilə nəticələnir və Azərbaycan kimi idxaldan müəyyən dərəcədə asılı olan ölkələrdə idxal inflyasiyası yaradır. Digər tərəfdən, neft gəlirlərinin artması dövlət xərclərinin də yüksəlməsinə səbəb olur. Maaşların, pensiyaların və sosial ödənişlərin artırılması bazarda pul kütləsinin çoxalmasına gətirib çıxarır. Əgər daxili istehsal bu artan tələbi qarşılayacaq qədər inkişaf etməzsə, qiymətlər yüksəlir və inflyasiya güclənir.
Holland sindromu riski
Neftin yüksək qiyməti ilə bağlı ən çox müzakirə olunan iqtisadi risklərdən biri də Holland sindromu adlanan fenomendir. Bu vəziyyət əsasən resurslara əsaslanan iqtisadiyyatlarda müşahidə olunur. Belə şəraitdə enerji sektoru iqtisadiyyatın digər sahələrini kölgədə qoyur. Kapital və işçi qüvvəsi daha gəlirli olan neft sektoruna yönəldiyi üçün qeyri-neft sahələri – kənd təsərrüfatı, turizm və sənaye – rəqabət qabiliyyətini itirə bilər. Eyni zamanda valyuta daxilolmalarının artması milli valyutanın həddindən artıq möhkəmlənməsi riskini yaradır ki, bu da qeyri-neft ixracını zəiflədə bilər.
Neftin 100 dollardan yuxarı qiyməti Azərbaycan üçün həm böyük imkanlar, həm də ciddi iqtisadi çağırışlar yaradır. Bir tərəfdən dövlət gəlirləri artır, maliyyə ehtiyatları genişlənir və sosial layihələr üçün daha çox resurs yaranır. Digər tərəfdən isə inflyasiya təzyiqləri və iqtisadiyyatın neftdən asılılığının daha da dərinləşməsi riski meydana çıxır. Bu səbəbdən iqtisadçılar hesab edir ki, yüksək neft gəlirləri qısamüddətli xərclərin artırılmasına deyil, uzunmüddətli inkişaf strategiyalarına yönəldilməlidir. Xüsusilə qeyri-neft sektorunun inkişafı, sənayeləşmə və ixracın diversifikasiyası iqtisadi sabitliyin qorunması üçün əsas şərtlər hesab olunur.
100 dollarlıq neft Azərbaycan üçün böyük bir fürsət ola bilər. Lakin bu fürsətin davamlı iqtisadi inkişafa çevrilməsi yalnız düzgün fiskal və monetar siyasətin həyata keçirilməsindən asılıdır.
MONETAR.AZ
