Dünya enerji bazarında baş verən gərginlik neftə olan tələbin azalması riskini artırır. Fars körfəzi regionunda davam edən hərbi qarşıdurma fonunda qlobal bazarda müəyyən sabitlik müşahidə olunsa da, ekspertlər daha dərin təhlükə – “tələbin dağılması” ehtimalına diqqət çəkirlər.
Hazırda etalon neft markalarının qiyməti bir barel üçün təxminən 100 ABŞ dolları səviyyəsində qalır. Halbuki əvvəllər qiymətlərin 150 dollara qədər yüksələcəyi proqnozlaşdırılırdı. Buna baxmayaraq, bazarda yaranmış vəziyyət bir sıra fövqəladə tədbirlər hesabına qorunub saxlanılır.
Mütəxəssislərin fikrincə, ilk mərhələdə neft idxal edən ölkələr üç əsas mexanizmdən istifadə ediblər. Bunlara kommersiya ehtiyatlarının istifadəsi, alternativ logistika marşrutlarının işə salınması və strateji neft ehtiyatlarının bazara çıxarılması daxildir. Bu addımlar nəticəsində gündəlik təxminən 12 milyon barel həcmində çatışmazlıq kompensasiya olunub.
Lakin bazarda hələ də gündəlik 8 milyon barel həcmində kəsir qalır. Bu isə bir sıra böyük Avropa ölkələrinin ümumi istehlakından daha çoxdur. Yeni tədarük mənbələri olmadıqda, bazarın tarazlaşması üçün yeganə yol istehlakın azalması hesab olunur.
İqtisadiyyatda bu proses “tələbin dağılması” kimi tanınır. Bu, ya dövlət müdaxiləsi ilə, ya da qiymətlərin artması nəticəsində baş verə bilər. İnkişaf etmiş ölkələr sosial narazılıq riskinə görə inzibati məhdudiyyətlər tətbiq etməkdən çəkinir. Nəticədə bazar daha çox qiymət mexanizmi ilə tənzimlənir.
Bu şəraitdə zəif iqtisadiyyata malik ölkələr daha çox zərər görür. Afrikanın, Latın Amerikasının və Cənubi Asiyanın bir çox ölkələrində yüksək qiymətlər səbəbindən istehsal müəssisələri dayanır, yanacaq çatışmazlığı yaranır və iqtisadi aktivlik azalır.
Bununla yanaşı, inkişaf etmiş ölkələr də uzun müddətdə bu təzyiqdən kənarda qala bilməyəcək. Əgər münaqişə uzanarsa, strateji ehtiyatlar tükənə bilər və enerji çatışmazlığı sənaye ölkələrinə də təsir göstərə bilər.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, bu vəziyyət 1970-ci illərin enerji böhranını xatırlatsa da, təsirləri fərqli ola bilər. Müasir iqtisadiyyatlarda neftdən asılılıq nisbətən azalıb. Buna görə də tələbin kəskin düşməsi əvəzinə, daha çox artım tempinin zəifləməsi gözlənilir.
Eyni zamanda, mövcud böhran alternativ enerji mənbələrinə keçidi sürətləndirə, elektrik və hibrid nəqliyyat vasitələrinə marağı artıra bilər. Bununla yanaşı, ölkələr üçün əsas prioritet enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi, tədarükün şaxələndirilməsi və yeni logistika marşrutlarının inkişafı olaraq qalır.
Beləliklə, neft bazarında əsas risk təkcə qiymətlərin artması deyil, həm də yüksək qiymətlərin qlobal iqtisadiyyatda istehlakı məhdudlaşdıraraq daha geniş iqtisadi nəticələrə səbəb olmasıdır.
MONETAR.AZ
