Azərbaycanın maliyyə dayanıqlığının əsas sütunları olan Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) və Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu (ARDNF) arasında balans növbəti onilliyin əvvəlində yeni bir transformasiya mərhələsinə daxil olur. Beynəlxalq Valyuta Fondunun proqnozları göstərir ki, ölkənin ümumi strateji ehtiyatları 2029–2031-ci illər ərzində təxminən 94 milyard dollar səviyyəsində sabit qalacaq. Lakin bu sabitliyin arxasında daha maraqlı bir dinamika gizlənir: ehtiyatların həcmi dəyişməsə də, onların sistem daxilində bölüşdürülməsi ciddi şəkildə yenilənir.
Proqnozlara əsasən, 2029-cu ildə AMB-nin valyuta ehtiyatları təxminən 13,1 milyard dollar təşkil etdiyi halda, 2031-ci ilə doğru bu rəqəmin 9,6 milyard dollara qədər azalacağı gözlənilir. Eyni dövrdə ARDNF-in aktivləri 80 milyard dollardan 84 milyard dollara qədər artım nümayiş etdirir. Bu tendensiya iqtisadi baxımdan resursların bir institutdan digərinə sadə köçürülməsi deyil, daha çox idarəetmə fəlsəfəsinin dəyişməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu dəyişimin mərkəzində likvidlik və gəlirlilik arasında seçim dayanır. AMB-nin ehtiyatları əsasən qısamüddətli makroiqtisadi sabitliyi qorumaq, xüsusilə manatın məzənnəsini dəstəkləmək üçün yüksək likvid alətlərdə saxlanılır. ARDNF isə daha uzunmüddətli perspektivdə fəaliyyət göstərən investisiya institutudur və onun məqsədi aktivlərin dəyərini artırmaqdır. Bu səbəbdən vəsaitlərin getdikcə daha böyük hissəsinin ARDNF-də cəmlənməsi dövlətin passiv qoruma modelindən aktiv investisiya modelinə keçdiyini göstərir.
Eyni zamanda, AMB-nin həyata keçirdiyi sterilizasiya siyasəti də bu prosesdə rol oynayır. Dövriyyədə olan artıq manat kütləsini azaltmaq məqsədilə valyuta əməliyyatlarından istifadə edilməsi Mərkəzi Bankın ehtiyatlarının nisbi azalmasına səbəb ola bilər. Bu isə zəifləmə deyil, monetar tənzimləmənin aləti kimi çıxış edir.
İlk baxışdan AMB ehtiyatlarının 10 milyard dollar həddindən aşağı düşməsi müəyyən narahatlıq yarada bilər. Lakin bu narahatlıq ümumi mənzərə nəzərə alındıqda öz aktuallığını itirir. Beynəlxalq təcrübədə valyuta ehtiyatlarının adekvatlığı adətən ölkənin ən azı üç aylıq idxalını qarşılamaq qabiliyyəti ilə ölçülür. Azərbaycanın isə ümumi ehtiyatları bu normanı dəfələrlə üstələyir. Üstəlik, ölkənin maliyyə idarəetmə modelində ARDNF faktiki olaraq AMB üçün ikinci müdafiə xətti rolunu oynayır. Bu baxımdan, AMB balansında baş verən azalma ümumi maliyyə dayanıqlığının zəifləməsi kimi deyil, ehtiyatların struktur optimallaşdırılması kimi dəyərləndirilməlidir.
Bu dövrdə müşahidə olunan digər mühüm tendensiya AMB-nin ümumi ehtiyatlardakı payının azalmasıdır. Əgər 2029-cu ildə bu göstərici təxminən 14 faiz təşkil edirsə, 2031-ci ilə doğru 10 faizə qədər enir. Bu isə yalnız texniki dəyişiklik deyil, həm də daha geniş institusional transformasiyanın göstəricisidir. Belə ki, bu dinamika gələcəkdə daha çevik məzənnə siyasətinə keçid üçün zəmin yarada bilər. Eyni zamanda, dövlətin uzunmüddətli yığım və gələcək nəsillər üçün kapital formalaşdırılması strategiyasının gücləndiyini göstərir.
2029-2031-ci illər Azərbaycan üçün maliyyə idarəçiliyində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. AMB-nin ehtiyatlarının azalması sistemli risk siqnalı deyil, əksinə, xarici aktivlərin daha mərkəzləşdirilmiş və investisiya yönümlü şəkildə idarə olunmasına keçidin göstəricisidir. Təxminən 94 milyard dollarlıq ümumi ehtiyat fonunda AMB-nin 9,6 milyard dollarlıq operativ buferi ölkənin qısamüddətli sabitliyini təmin etmək üçün kifayət edir. Bu mənzərədə əsas məsələ artıq ehtiyatların həcmi deyil, onların necə və hansı strateji məqsədlə idarə olunmasıdır.
MONETAR.AZ
