Yaxın Şərqdə davam edən müharibə qlobal iqtisadiyyat üçün ciddi ərzaq şoku riski yaradır. ABŞ-ın Gübrə İnstitutu (TFI) təşkilatının proqnozuna görə, bu böhran hətta 2022-ci ildəkindən də daha ağır ola bilər. The Wall Street Journal isə bildirir ki, bu risklər enerji təchizatı problemləri ilə yanaşı daha da dərinləşir.
İlk baxışda fərqli ölkələrdən olan fermerləri Rusiya, Polşa və ABŞ təsərrüfatlarını birləşdirən səbəb müharibənin məhsuldarlığa təsiridir. Fuller Treacy Money analitik bülleteni qeyd edir ki, İrandakı münaqişə bütün Şimal yarımkürəsində məhsuldarlığın azalmasına gətirib çıxarır. Bu dəfə problem təkcə bir sahəni deyil, kənd təsərrüfatı istehsalının bir neçə vacib həlqəsini eyni anda zədələyir.
Ən çox zərər görən məhsullar karbamid, ammonyak və mayeləşdirilmiş qazdır. Financial Times yazır ki, Yaxın Şərq istehsalçılarında bu məhsulların saxlanması üçün imkanlar tükənib, digər regionlarda isə uzunmüddətli fasilələr müəssisələrin bağlanmasına səbəb olub. Bu vəziyyət Rusiyaya da təsirsiz ötüşməyəcək və İranla ticarət həcminin azalmasına gətirib çıxaracaq.
Əsas problemlərdən biri strateji Hörmüz boğazı üzərindəki risklərdir. Bu marşrut dünya üzrə gübrələrin dəniz yolu ilə daşınmasının təxminən üçdə birini (ildə 16 milyon ton) təmin edir. Münaqişənin başlanmasından sonra gübrə qiymətləri artıq 10–30% artıb.
Ekspertlər bildirir ki, logistika alternativ marşrutlarla həll olunsa da, bu daha baha başa gəlir. Məsələn, gəmilərin Afrikanı dolanması əlavə vaxt və böyük maliyyə xərcləri tələb edir ki, bu da son nəticədə ərzaq qiymətlərinə təsir edir.
İqtisadçılar hesab edir ki, idxal məhsullarının bahalaşması daxili bazarlarda da qiymət artımını sürətləndirəcək. Bununla yanaşı, enerji və xammal gəlirlərinin artması əlavə inflyasiya təzyiqi yarada bilər.
Mütəxəssislərin ümumi qənaəti belədir: Yaxın Şərqdəki münaqişə təkcə enerji bazarlarını deyil, qlobal ərzaq sistemini də sarsıdır. Qısa müddətdə alternativ tapmaq çətin olduğundan, gübrə, nəqliyyat və ərzaq qiymətlərində artım qaçılmaz görünür. Bu isə Avropa, ABŞ və ümumilikdə dünya kənd təsərrüfatına mənfi təsir göstərəcək.
MONETAR.AZ
