Azərbaycanın 2025-ci il üzrə xarici iqtisadi göstəriciləri ölkə iqtisadiyyatında yeni balans formalaşmasının baş verdiyini göstərir. Azərbaycan Mərkəzi Bankı tərəfindən açıqlanan rəsmi statistikaya əsasən, ilin yekununda tədiyyə balansının ümumi kəsiri 1,4 milyard ABŞ dollarına çatıb. Bu isə əvvəlki ilin 0,4 milyard dollarlıq göstəricisi ilə müqayisədə kəsirin təxminən 3,5 dəfə artması deməkdir. Bu dinamika ilk baxışdan riskli görünsə də, əslində iqtisadi fəallığın və idxal yönümlü investisiya proseslərinin güclənməsi ilə izah olunur. Bununla belə, kəsirin strukturu və davamlılığı məsələsi artıq makroiqtisadi siyasətin diqqət mərkəzinə çevrilir.
Kəsirin artmasının arxasında duran amillər
Tədiyyə balansındakı kəsirin genişlənməsi bir neçə fundamental faktorun təsiri ilə formalaşıb. Əsas səbəblərdən biri idxalın artım tempinin ixracı üstələməsidir. Son illərdə ölkədə həyata keçirilən infrastruktur layihələri, xüsusilə azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa-quruculuq işləri texnika, avadanlıq və tikinti materiallarına olan tələbi artırıb. Bu isə idxalın həcmini yüksəldərək valyuta axınını sürətləndirib. Digər mühüm faktor xidmətlər balansındakı mənfi saldodur. Xarici nəqliyyat xidmətləri, konsaltinq və digər peşəkar xidmətlər üzrə ödənişlərin artması ölkədən valyuta çıxışını gücləndirib. Eyni zamanda, ilkin gəlirlər balansında müşahidə olunan dinamika da kəsirin artmasına təsir edir.
Metodoloji yanaşma və real mənzərə
Hesablamalar beynəlxalq standartlara uyğun olaraq Beynəlxalq Valyuta Fondu tərəfindən tətbiq edilən BOP6 metodologiyası əsasında aparılıb. Bu yanaşmanın əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, burada aktivlərin bazar qiymətindəki dəyişikliklər və məzənnə fərqləri nəzərə alınmır. Bu isə o deməkdir ki, qeydə alınan 1,4 milyard dollarlıq kəsir real iqtisadi əməliyyatlar nəticəsində yaranan xalis valyuta axınını əks etdirir. Başqa sözlə, qızılın bahalaşması və ya ehtiyatların dəyərində artım kimi amillər bu rəqəmi “yumşaltmır”, nəticə daha obyektiv makroiqtisadi mənzərəni ortaya qoyur.
Ehtiyatlar və dayanıqlılıq
Kəsirin artmasına baxmayaraq Azərbaycanın xarici mövqeyi hələ də kifayət qədər dayanıqlı hesab olunur. Ölkənin strateji valyuta ehtiyatları 70 milyard dollardan artıq qiymətləndirilir ki, bu da mövcud kəsiri kompensasiya etmək üçün geniş imkanlar yaradır. Bu baxımdan, 2025-ci ildə müşahidə olunan kəsir daha çox qısamüddətli təzyiq kimi qiymətləndirilir. Lakin bu dinamikanın davamlı xarakter alması halında ehtiyatlardan istifadənin intensivləşməsi və makroiqtisadi siyasətin daha sərt çərçivəyə keçməsi ehtimalı istisna edilmir.
Bank sektoruna təsir və likvidlik
Tədiyyə balansındakı dəyişikliklər bank sektoruna da dolayı təsir göstərir. Xarici valyuta daxilolmalarının azalması bankların valyuta likvidliyinə təsir edə və onların risk idarəetmə strategiyalarını daha konservativ etməsinə səbəb ola bilər. Belə şəraitdə kredit bazarında, xüsusilə xarici valyutada kreditləşmədə müəyyən ehtiyatlılıq müşahidə oluna bilər. Eyni zamanda, Mərkəzi Bankın valyuta bazarına müdaxilələri və monetar alətlər vasitəsilə likvidliyi tənzimləməsi mühüm rol oynayır.
2026-cı il üçün mümkün ssenarilər
Mövcud tendensiyalar fonunda qarşıdakı dövr üçün bir neçə inkişaf ssenarisi mümkündür. Qlobal enerji qiymətlərinin yüksək qalması ixrac gəlirlərini dəstəkləyərək kəsirin azalmasına gətirib çıxara bilər. Əks halda, enerji bazarında eniş və idxalın yüksək qalması kəsirin daha da genişlənməsi ilə nəticələnə bilər. Eyni zamanda, qeyri-neft ixracının artırılması və logistika imkanlarının genişləndirilməsi tədiyyə balansının strukturunu yaxşılaşdıran əsas faktorlar kimi çıxış edə bilər. 2025-ci ildə Azərbaycanın tədiyyə balansında müşahidə olunan kəsir artımı iqtisadi aktivliyin yüksəlməsi ilə yanaşı, xarici balansda müəyyən həssaslığın yarandığını göstərir. Hazırkı mərhələdə bu vəziyyət kritik olmasa da, uzunmüddətli dövrdə sabitliyin qorunması üçün ixracın şaxələndirilməsi, idxaldan asılılığın azaldılması və valyuta daxilolmalarının dayanıqlığının artırılması əsas prioritetlər olaraq qalır.
MONETAR.AZ
