Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) banklarda kredit risklərinin qiymətləndirilməsi, nisyə satışla məşğul olan sahibkarların maliyyə məlumatlarının yoxlanılması və istehlak kreditləri üzrə zaminlərə dair tələbləri sərtləşdirir. Yeni dəyişikliklər bankların təqdim edilən məlumatların düzgünlüyünü daha ciddi yoxlamasını, borcalanların ödəmə qabiliyyətinin daha dəqiq qiymətləndirilməsini və kredit risklərinin azaldılmasını nəzərdə tutur.
Bununla bağlı AMB-nin sədri Taleh Kazımov müvafiq qərar imzalayıb. Dəyişikliklər aktivlərin təsnifləşdirilməsi və mümkün zərərlər üzrə ehtiyatların yaradılması, kredit risklərinə dair prudensial tələblər və banklarda kredit risklərinin idarə edilməsi qaydalarını əhatə edir.
Nisyə satışla məşğul olan sahibkarların məlumatları qarşılaşdırılacaq
Yeni qaydalara əsasən, nisyə mal alqı-satqısı ilə məşğul olan hüquqi şəxslərə və hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən fiziki şəxslərə verilmiş kreditlər üzrə əlavə nəzarət mexanizmi tətbiq olunacaq. Banklar həmin sahibkarların nisyə satış portfelinin ümumi həcmi və alıcılarının sayı barədə təqdim etdikləri məlumatları kredit bürolarına ötürülən müvafiq məlumatlarla müqayisə edəcəklər.
Müqayisə nəticəsində hər hansı göstərici üzrə uyğunluq 90 faizdən aşağı olarsa, həmin kredit aktivinin keyfiyyəti qeyri-qənaətbəxş hesab ediləcək.
Bu tələb nisyə satış fəaliyyəti ilə bağlı məlumatların düzgünlüyünün yoxlanılmasını gücləndirir. Məsələn, sahibkar banka təqdim etdiyi məlumatlarda nisyə satış portfelinin həcmini və ya alıcılarının sayını kredit bürosuna təqdim etdiyi məlumatlardan əhəmiyyətli dərəcədə fərqli göstərərsə, bu uyğunsuzluq kreditin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsinə təsir edəcək.
Belə yanaşma bankların kredit qərarlarını yalnız borcalanın təqdim etdiyi məlumatlara əsaslandırmasının qarşısını almağa, məlumatların etibarlılığını artırmağa və mümkün kredit itkilərinin vaxtında müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. Aktivin qeyri-qənaətbəxş hesab olunması isə onun risk qiymətləndirilməsinə və müvafiq ehtiyatların yaradılmasına təsir göstərə bilər.
İstehlak kreditləri üzrə zaminlərə yeni tələb
Dəyişikliklər istehlak kreditləri üzrə zaminlərə dair tələbləri də əhatə edir. Yeni qaydaya əsasən, istehlak krediti üzrə təminat qismində zaminlik çıxış etdikdə, zaminin borcun gəlirə nisbəti (BGN) əmsalı 70 faizdən artıq olmamalıdır.
BGN əmsalı şəxsin borc öhdəliklərinin gəlirləri ilə müqayisədə hansı səviyyədə olduğunu göstərən göstəricidir. Bu əmsal zaminin mövcud borclarını və gəlirlərini nəzərə almaqla onun əlavə maliyyə öhdəliyini yerinə yetirmək imkanının qiymətləndirilməsində əhəmiyyət daşıyır.
Məsələn, zaminin aylıq gəliri 2 000 manatdırsa, 70 faizlik hədd onun gəlirinin 1 400 manatına uyğun gəlir. Bununla belə, bu məbləğ avtomatik olaraq zaminin üzərinə götürə biləcəyi əlavə borcun həcmi demək deyil. Dəqiq hesablamada BGN əmsalının tətbiq mexanizmi və nəzərə alınan borc öhdəlikləri əsas götürülür.
Yeni tələb zaminin maliyyə imkanlarının daha diqqətlə qiymətləndirilməsinə və borcalanın ödənişlərini həyata keçirə bilmədiyi halda zaminin də öhdəliklərini yerinə yetirmək qabiliyyətinin nəzərə alınmasına yönəlib. Bu, istehlak kreditləri üzrə həddindən artıq borclanma riskinin məhdudlaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Borcalanın gəliri təsdiqlənə bilirsə, proqnozlaşdırılmış gəlirdən istifadə edilməyəcək
Qərarda nəzərdə tutulan digər mühüm dəyişiklik borcalanın gəlirlərinin müəyyənləşdirilməsi qaydası ilə bağlıdır. Yeni tələbə əsasən, şəxsin gəlirləri müvafiq sənədlər və ya dövlət informasiya ehtiyatları və sistemlərindən əldə edilən məlumatlar əsasında müəyyən edilə bilirsə, həmin borcalan üzrə davranış modeli əsasında proqnozlaşdırılmış gəlirdən istifadə olunmasına yol verilməyəcək.
Gəlirləri təsdiq edən sənədlərə iş yerindən əməkhaqqı arayışı, təhsil müəssisəsindən təqaüd arayışı, pensiya və müavinətlərin ödənilməsini təsdiqləyən arayış, depozit hesabları üzrə faiz gəlirlərinə dair bank arayışı və digər müvafiq sənədlər daxildir.
Bu dəyişikliyin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, banklar borcalanın faktiki gəlirini sənədlər və ya dövlət sistemlərindəki məlumatlar vasitəsilə müəyyən edə bildikdə, onun gəlirini davranış modeli əsasında təxmin etməklə kifayətlənə bilməyəcəklər.
Məsələn, müştərinin əməkhaqqı barədə rəsmi məlumat mövcuddursa, bank həmin şəxsin gəlirini yalnız hesab hərəkətləri və əvvəlki maliyyə davranışı əsasında proqnozlaşdırmamalıdır. Bunun əvəzinə təsdiqlənə bilən gəlir məlumatları əsas götürülməlidir.
Bu yanaşma kreditin məbləğinin borcalanın real maliyyə imkanlarına uyğun müəyyənləşdirilməsinə, gəlirlərin olduğundan artıq qiymətləndirilməsi riskinin azaldılmasına və kredit portfelinin keyfiyyətinin qorunmasına xidmət edir. Eyni zamanda, gəliri müvafiq sənədlərlə və ya dövlət sistemləri vasitəsilə müəyyənləşdirmək mümkün olmayan hallar üçün davranış modeli əsasında proqnozlaşdırılmış gəlirin istifadəsinə dair ümumi qadağa nəzərdə tutulmur.
Qeyd edək ki, bu tələb müvafiq bəndin qüvvəyə mindiyi tarixdən sonra yaranmış kredit tələblərinə şamil ediləcək.
Dəyişikliklər banklara və borcalanlara necə təsir edə bilər?
Yeni tələblər banklardan kredit müraciətlərinə baxarkən məlumatların yoxlanılmasına daha çox diqqət yetirməyi, zaminlərin maliyyə vəziyyətini qiymətləndirməyi və borcalanların gəlirlərini mümkün olduqda təsdiqlənmiş məlumatlar əsasında müəyyənləşdirməyi tələb edir.
Borcalanlar baxımından bu dəyişikliklər kreditin təsdiqlənməsi zamanı gəlirlərin təsdiqi və zaminin maliyyə vəziyyəti kimi meyarların əhəmiyyətini artıra bilər. Nisyə satışla məşğul olan sahibkarlar üçün isə banka və kredit bürosuna təqdim edilən məlumatların uyğunluğu daha vacib olacaq.
Banklar üçün əsas məqsəd kredit risklərini daha erkən mərhələdə müəyyən etmək, ödəmə qabiliyyəti düzgün qiymətləndirilməyən müştərilərə kredit verilməsi ehtimalını azaltmaq və mümkün itkilər üçün adekvat ehtiyatların yaradılmasını təmin etməkdir.
AMB-nin qərarı imzalandığı tarixdən bir ay sonra qüvvəyə minəcək.
MONETAR.AZ
