Türkiyə Yaxın Şərqdə davam edən münaqişə səbəbindən əlavə qaz ehtiyacına malik ola bilər. Mövcud şərtlərdə Ankara İrandan boru kəməri ilə qaz idxalını itirə və bu itkini mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) ilə kompensasiya edə bilməz.
Ötən illər Türkiyə ilə İran arasında “Təbriz – Ankara” kəməri vasitəsilə illik 9,6 milyard kubmetr qaz tədarükü üzrə uzunmüddətli müqavilə mövcud idi və bu müqavilə 2026-cı ilin iyulunda başa çatır. Hərbi əməliyyatlar müqavilənin uzadılması üçün danışıqları demək olar ki, qeyri-mümkün edib və ölkəni alternativlər axtarmağa məcbur edir.
Əvvəllər bu həcm LNG idxalı ilə asanlıqla əvəz edilə bilsə də, Hörmüz boğazının bağlı olması səbəbindən dünya bazarından çıxan ən böyük istehsalçılardan biri – Qətər – artıq təklifdə yoxdur. Bu isə qlobal LNG bazarında tədarükün çatışmazlığına gətirib çıxarıb. ABŞ keçən il Türkiyəyə LNG-nin əsas tədarükçüsü olsa da, bu il qaz əsasən Asiyaya yönəlir, çünki orada qiymətlər daha yüksəkdir.
Türkiyənin öz daxili qaz hasilatı isə hələ ki, çox aşağıdır – ildə təxminən 3,5 milyard kubmetr. Ölkə eyni zamanda qaz hubu yaratmaq planlarından da imtina etməyib. Lakin qaz olmadan hub effektiv olmayacaq. Bazar iştirakçıları ABŞ-İran münaqişəsinin tezliklə bitəcəyini gözləyir, amma indiyə qədər bu mümkün görünmür. Həmçinin, Qətərdə LNG zavodlarının tam gücə qayıtması üçün ən azı 3 həftə lazım olacaq. Oman və BƏƏ də rəsmi olaraq zavodların dayandırıldığını elan etməsə də, faktiki olaraq ixrac dayandırılıb.
Ekspertlər bildirir ki, 2025-ci ildə Türkiyənin ümumi qaz idxalının təxminən 58 milyard kubmetr olduğu halda, İranın payı 15%-dən az idi. Bu həcmlərin itirilməsi ölkə üçün kifayət qədər əhəmiyyətlidir. Əsas alternativ isə Rusiya qazıdır. 2025-ci ilin tədarük həcmlərinə görə, “Mavi Axın” və “Türk Axını” boru kəmərlərinin boş gücü təxminən 34%-dir.
Türkiyə, həmçinin Azərbaycandan boru kəməri ilə qaz idxalını artırmaq və 2028-ci ilə qədər daxili hasilatı 14 milyard kubmetr səviyyəsinə çatdırmaq planları üzərində işləyir. Bununla belə, hazırda qaz tələbini il sonuna qədər deyil, dərhal ödəmək vacibdir.
LNG infrastrukturu üzrə Türkiyənin hər hansı məhdudiyyəti yoxdur; mövcud terminal gücü 2025-ci ildə orta hesabla 37% istifadə olunub, yəni nəzəri olaraq idxal həcmi təxminən 28 milyard kubmetr artırıla bilər. Lakin qlobal bazarda LNG-nin çox tələb olunması Türkiyənin Asiya bazarı ilə qiymət rəqabətində çətinlik çəkəcəyini göstərir.
Nəticədə, İran qazına alternativ olaraq Türkiyə üçün əsas mənbələr Rusiya və Azərbaycan qazıdır. Rusiya qazının üstünlüyü mövcud boru kəmərlərində kifayət qədər ötürmə gücünün olmasıdır, risk isə mümkün sanksiyalardır.
MONETAR.AZ
