Xəzər dənizinin səviyyəsinin sürətlə aşağı düşməsi fonunda SSRİ dövrünün "fantastik" layihəsi – Rusiya çaylarının Xəzərə yönəldilməsi mövzusu yenidən gündəmə gəlib. Lakin ekspertlər bu cür nəhəng xərclərin effektivliyini sual altına qoyurlar.
Son illərdə Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərində suyun onlarla metr geri çəkilməsi ekoloji və iqtisadi təşvişə səbəb olub. Bakı Bulvarında suyun səviyyəsinin enməsi və dəniz nəqliyyatında yaranan çətinliklər fonunda, şimal çaylarının axınını Xəzərə yönəltməklə dənizi "doldurmaq" ideyası yenidən müzakirə edilir.
"Tarixi Səhv", yoxsa "Xilas Yolu"?
Rusiya Elmlər Akademiyasının aparıcı alimi Mixail Bolqovun fikrincə, bu cür meqalayihələr olduqca risklidir. O xatırladır ki, 1970-ci illərdə Xəzər quruyarkən hazırlanan bu plan, dənizin 1979-cu ildə qəfil qalxması ilə öz əhəmiyyətini itirmişdi. Azərbaycanlı ekoloqlar da qeyd edirlər ki, Xəzər dənizi qapalı hövzə olduğu üçün onun səviyyəsi dövri xarakter daşıyır.
Azərbaycan sahilləri üçün mövcud risklər:
-
Bulvarın mənzərəsi: Suyun geri çəkilməsi Bakı Bulvarının estetik görünüşünə və sahil infrastrukturuna zərbə vurur.
-
Limanların fəaliyyəti: Ələt Beynəlxalq Limanı və digər liman qurğuları üçün suyun dərinliyinin azalması logistik xərcləri artırır.
-
Biomüxtəliflik: Nərə balıqlarının kürüləmə yerlərinin məhv olması və ekosistemin pozulması təhlükəsi var.
Niyə Rusiya çayları çıxış yolu deyil?
Alimlərin fikrincə, milyardlarla dollar xərcləyərək minlərlə kilometrlik kanallar çəkmək iqtisadi cəhətdən səmərəsizdir. Bunun səbəbləri:
-
Dəyişkənlik: Xəzərin səviyyəsi yenidən qalxmağa başlasa, inşa edilən bahalı kanallar onillərlə istifadəsiz qalacaq.
-
Daşqınlar və İqlim: Hazırda Rusiyanın mərkəzi bölgələrində 19 çayın məcrasından çıxaraq yaşayış məntəqələrini basması göstərir ki, suyun idarə olunması texniki cəhətdən mürəkkəb və təhlükəli bir prosesdir.
-
Ekologiya: Şimal çaylarının axınının dəyişdirilməsi həmin bölgələrdə ciddi ekoloji fəlakətlərə və yerli iqlimin korlanmasına səbəb ola bilər.
Çıxış yolu: Adaptasiya
Azərbaycanlı mütəxəssislər hesab edirlər ki, "çayların yönünü dəyişmək" kimi süni müdaxilələr əvəzinə, dənizin geri çəkilməsinə adaptasiya olunmaq daha məntiqlidir. Bura limanların dərinləşdirilməsi, sahil infrastrukturunun yeni səviyyəyə uyğun qurulması və Xəzəryanı ölkələrin (Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan, İran) su ehtiyatlarından səmərəli istifadə üçün ortaq strategiya hazırlaması daxildir.
Xəzər dənizi bizə bir mesaj verir: Təbiətin qanunlarını dəyişməyə çalışmaqdansa, onun ritmlərinə uyğun yaşamağı öyrənməliyik.
MONETAR.AZ
