Son onillikdə Azərbaycan maliyyə sektorunda diqqətçəkən transformasiya prosesi yaşayıb. Əgər əvvəllər maliyyə xidmətlərinə çıxış əhalinin məhdud hissəsini əhatə edirdisə, bu gün bank hesabları, rəqəmsal ödənişlər və kredit məhsulları gündəlik iqtisadi həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməkdədir. Statistik göstəricilər ölkədə maliyyə inklüzivliyinin sürətlə genişləndiyini nümayiş etdirir. Lakin regional müqayisə göstərir ki, bu inkişaf hələ tam şəkildə xidmət keyfiyyətinə, məhsul müxtəlifliyinə və dayanıqlı maliyyə davranışına çevrilməyib.
Azərbaycan artıq maliyyə sisteminə çıxışın təmin olunması mərhələsini böyük ölçüdə keçib. Qarşıdakı əsas vəzifə isə bu çıxışı daha effektiv, balanslı və keyfiyyətli maliyyə ekosisteminə çevirməkdir.
Bank hesablarının kütləviləşməsi
Azərbaycanda maliyyə inklüzivliyinin ən mühüm göstəricilərindən biri bank hesablarının sürətli yayılmasıdır. 2011-ci ildə yetkin əhalinin yalnız 14,9%-i bank hesabına sahib olduğu halda, 2025-ci ildə bu göstərici 70,7%-ə yüksəlib. Bu dəyişiklik ölkənin maliyyə tarixində ciddi struktur dönüşü hesab oluna bilər.
Bu artımın arxasında bir neçə əsas faktor dayanır:
-
əməkhaqqı və sosial ödənişlərin kartlaşdırılması;
-
dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşması;
-
mobil bankçılığın genişlənməsi;
-
nağdsız ödənişlərin stimullaşdırılması.
Nəticədə, əhalinin böyük hissəsi artıq rəsmi maliyyə sisteminin iştirakçısına çevrilib. Bu isə kölgə iqtisadiyyatının azalması, vergi bazasının genişlənməsi və maliyyə şəffaflığının artması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Kredit aktivliyi: Azərbaycanın güclü tərəfi
Müqayisəli göstəricilər Azərbaycanın kreditləşmə səviyyəsinə görə bir sıra regional ölkələri qabaqladığını göstərir. Yetkin əhalinin 63%-nin hər hansı formada kredit və ya borc öhdəliyinə sahib olması ölkədə maliyyə məhsullarına çıxışın yüksək olduğunu təsdiqləyir. Müqayisə edilən ölkələr üzrə orta göstərici isə 53,6%-dir.
Bu dinamika xüsusilə sahibkarlıq sektorunda özünü daha aydın göstərir. Emal sənayesi müəssisələrinin 36,4%-nin cari kredit və ya kredit xəttindən istifadə etməsi bank sektorunun real iqtisadiyyata inteqrasiyasını nümayiş etdirir. Dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi üçün ticarət və təchizat kreditlərindən istifadə səviyyəsinin də regional ortalamanı üstələməsi istehsal yönümlü bizneslərin maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının genişləndiyini göstərir.
Digər mühüm məqam isə hesabların aktiv istifadəsidir. Azərbaycanda bank hesabı olan şəxslərin 77%-i il ərzində öz hesabına vəsait daxil edib və ya yığım əməliyyatı aparıb. Bu göstərici region üzrə orta səviyyədən yüksəkdir və bank hesablarının formal deyil, praktik istifadədə olduğunu göstərir.
Regional disbalans: Maliyyə infrastrukturunun zəif halqası
Maliyyə inklüzivliyinin əsas problemlərindən biri fiziki infrastrukturun qeyri-bərabər paylanmasıdır. Azərbaycanda hər 100 min yetkin şəxsə düşən bank filiallarının sayı cəmi 6,7-dir. Müqayisə olunan ölkələrdə isə bu göstərici orta hesabla 21-dən çoxdur. Bankomat sayı üzrə də oxşar gerilik müşahidə edilir.
Bununla yanaşı, maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, hər 1.000 km² əraziyə düşən bankomat sıxlığı baxımından Azərbaycan bəzi regional ölkələri geridə qoyur. Bu isə bank infrastrukturunun əsasən Bakı və iri şəhərlərdə cəmləşdiyini, regionlarda isə əlçatanlığın zəif qaldığını göstərir.
Nəticədə kənd və ucqar ərazilərdə yaşayan əhali üçün maliyyə xidmətlərinə fiziki çıxış hələ də məhduddur. Bu fərq xüsusilə yaşlı əhali və rəqəmsal bacarıqları zəif olan qruplar üçün daha ciddi hiss olunur.
Rəqəmsal maliyyə: Böyümə potensialı yüksəkdir
Dünyada maliyyə inklüzivliyinin əsas hərəkətverici qüvvəsi artıq mobil texnologiyalar və fintex həlləridir. Azərbaycanda isə mobil cihazlarla ödəniş edən istifadəçilərin payı 52% səviyyəsindədir. Müqayisə olunan ölkələrdə bu göstərici təxminən 79%-ə çatır.
Bu fərq bir neçə vacib problemi ortaya çıxarır:
-
rəqəmsal maliyyə savadlılığının yetərincə inkişaf etməməsi;
-
regionlarda internet və texnoloji imkanların məhdudluğu;
-
əhalinin bir hissəsində nağd pula üstünlük verilməsi;
-
innovativ fintex məhsullarının hələ tam yayılmaması.
Halbuki rəqəmsal ödənişlərin genişlənməsi həm bank xərclərini azaldır, həm iqtisadi şəffaflığı artırır, həm də kiçik bizneslərin maliyyə sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirir.
Yığım mədəniyyəti: İnkişaf etməli olan istiqamət
Azərbaycanda kredit istifadə səviyyəsi yüksək olsa da, yığım və uzunmüddətli maliyyə planlaşdırılması eyni sürətlə inkişaf etməyib. Əmanət hesabına sahib yetkin şəxslərin payı cəmi 17% təşkil edir ki, bu da regional ortalamadan əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdır.
Bu vəziyyət bir neçə amillə əlaqələndirilə bilər:
-
inflyasiya gözləntiləri;
-
uzunmüddətli maliyyə alətlərinə etibarın zəif olması;
-
investisiya və sığorta məhsulları barədə məlumat azlığı;
-
əhalinin qısamüddətli istehlak davranışına üstünlük verməsi.
Yığım mədəniyyətinin zəifliyi iqtisadiyyat üçün də risk yaradır. Çünki daxili investisiya resurslarının formalaşması üçün əhalinin uzunmüddətli maliyyə alətlərinə marağı vacibdir.
Pul köçürmələri və rəsmi kanalların rolu
Azərbaycanda pul köçürmələrindən istifadə edən əhalinin payı regional göstəricilərdən aşağıdır. Bu, müəyyən hallarda qeyri-rəsmi köçürmə üsullarına üstünlük verildiyini ehtimal etməyə əsas verir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, rəsmi köçürmə sistemlərinin daha çevik, sürətli və aşağı komissiyalı olması bu sahədə istifadə səviyyəsini artıra bilər. Xüsusilə rəqəmsal pul transferi xidmətlərinin inkişafı gələcək illərdə bu istiqamətdə mühüm rol oynaya bilər.
Azərbaycan maliyyə inklüzivliyi sahəsində mühüm kəmiyyət uğuru əldə edib. Əhalinin böyük hissəsinin bank sistemi ilə əlaqəsinin formalaşması ölkənin iqtisadi modernləşməsi üçün güclü baza yaradıb. Lakin növbəti mərhələ artıq sadəcə hesab açmaq deyil, bu hesabların daha funksional, təhlükəsiz və dayanıqlı maliyyə davranışına xidmət etməsini təmin etməkdir.
Bunun üçün əsas prioritetlər aşağıdakılar olmalıdır:
-
regionlarda maliyyə və rəqəmsal savadlılığın artırılması;
-
mobil fintex həllərinin stimullaşdırılması;
-
depozit və investisiya məhsullarının cəlbediciliyinin yüksəldilməsi;
-
kiçik bizneslərin rəqəmsal maliyyəyə inteqrasiyası;
-
maliyyə xidmətlərinin regionlar üzrə balanslı paylanması.
Əgər Azərbaycan bu keçidi uğurla həyata keçirə bilsə, maliyyə inklüzivliyi artıq yalnız statistik göstərici deyil, iqtisadi dayanıqlığın və sosial rifahın əsas sütunlarından birinə çevriləcək.
MONETAR.AZ
