Yaxın Şərqdəki gərginlik fonunda heliumun qiyməti ikiqat artıb. Qətərdə istehsalın dayanması Azərbaycanın yüksək texnologiyalı tibb sektoru və yeni yaradılan Sİ mərkəzləri üçün ciddi çağırışlar yaradır.
Qlobal enerji bazarında Hürmüz boğazı ətrafında yaşanan hərbi toqquşmalar gözlənilməz bir sahə olan helium bazarına ağır zərbə vurub. İranın "Qatar Energy" obyektlərini hədəf alması dünya üzrə helium tədarükünün 30%-nin təhlükə altına düşməsinə səbəb olub. Heliumun bərpası üçün minimum 5 il vaxt lazım olacağı proqnozu artıq birjalarda qiymətləri 200% artırıb.
Azərbaycan üçün helium niyə kritikdir?
Helium sadəcə hava şarları üçün deyil, ölkəmizin modernləşən sənayesi və səhiyyəsi üçün strateji məhsuldur. Ekspertlərin fikrincə, helium qıtlığı Azərbaycan bazarında bu istiqamətlərə təsir edəcək:
-
Səhiyyə və MRT cihazları: Bakıdakı və bölgələrdəki müasir klinikaların əksəriyyətində MRT (Maqnit Rezonans Tomoqrafiya) aparatlarının soyudulması üçün maye heliumdan istifadə olunur. Heliumun bahalaşması və ya qıtlığı MRT müayinələrinin qiymətinin artmasına və ya xidmətin dayanmasına səbəb ola bilər.
-
Süni İntellekt və Superkompüterlər: Azərbaycanın rəqəmsallaşma strategiyası çərçivəsində qurulan yeni data-mərkəzlərdə çiplərin istehsalı və soyudulması prosesində helium əvəzedilməzdir.
-
Müdafiə Sənayesi: Raket texnologiyaları və yüksək dəqiqlikli silahların sınaqlarında bu qazdan geniş istifadə olunur.
Rusiya heliumu Azərbaycan üçün alternativ ola bilərmi?
Qətərin bazardan kənarlaşması ilə gözlər dünyanın digər iki böyük tədarükçüsü olan ABŞ və Rusiyaya dikilib. Azərbaycanın Rusiya ilə mövcud logistik əlaqələri və quru sərhədləri heliumun idxalı üçün daha əlverişli şərait yaradır. Lakin Rusiyaya qarşı tətbiq olunan sanksiyalar və logistik maneələr bu marşrutu da çətinləşdirə bilər.
Yerli mütəxəssislər hesab edirlər ki, Azərbaycan helium asılılığını azaltmaq üçün bir neçə addım atmalıdır:
-
Resirkulyasiya: MRT aparatlarında heliumun havaya uçmasının qarşısını alan qapalı dövriyyə sistemlərinin tətbiqi;
-
Strateji Ehtiyat: Dövlət səviyyəsində tibbi və hərbi məqsədlər üçün helium ehtiyatlarının yaradılması;
-
Alternativ Soyutma: Laboratoriyalarda heliumu əvəz edə biləcək azot və ya yeni nəsil krio-soyutma texnologiyalarına keçid.
Hazırda dünya helium bazarındakı "fors-major" vəziyyəti göstərir ki, enerji resursları yalnız neft və qazla bitmir. Azərbaycanın yüksək texnologiyalı gələcəyi bu cür nadir elementlərin tədarük zəncirinin nə dərəcədə təhlükəsiz olmasından asılı olacaq.
MONETAR.AZ
