Vaşinqtonun İrana qarşı başlatdığı “Epik Qəzəb” əməliyyatından iki ay keçməsinə baxmayaraq, qlobal mənzərə Ağ Evin gözlədiyindən xeyli fərqli rənglərə boyanıb. Nassim Talebin məşhur “Qara qu quşu” nəzəriyyəsindəki kimi, proqnozlaşdırıla bilməyən hadisələrin zəncirvari reaksiyası dünya iqtisadiyyatını çıxılmaz bir labirintə salıb. ABŞ-ın Venesuela modelini İrana tətbiq etmək cəhdi, regional reallıqların və coğrafi asılılığın düzgün hesablanmaması səbəbindən strateji bir sınağa çevrilib. Bu gün Brent markalı neftin 100 dolları aşması sadəcə bir rəqəm deyil, dünya nizamının enerji sütunlarının sarsılmasının göstəricisidir.
Enerji şoku: 1970-ci illərin kölgəsi geri qayıdır
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin rəhbəri Fatih Birolun dediyi kimi, hazırkı böhran keçmişin bütün böyük sarsıntılarının cəmindən daha ağrılıdır. Hörmüz boğazı, dünya neft tədarükünün beşdə birinin keçdiyi bu dar su yolu hazırda qlobal iqtisadiyyatın "boğazını sıxan" bir nöqtəyə çevrilib. Körfəzin altı əsas istehsalçısının hasilatında yaranan təxminən 9 milyon barellik azalma, bazarda bərpası qeyri-mümkün olan bir boşluq yaradıb. Bu çatışmazlıq təkcə yanacaqdoldurma məntəqələrindəki rəqəmləri deyil, təyyarələrin uçuş cədvəlindən tutmuş market rəflərindəki suyun qiymətinə qədər hər şeyi dəyişir.
Avropanın yanacaq sınağı və Asiyanın kəsilən nəfəsi
Böhranın təsirləri artıq coğrafi sərhədləri aşaraq gündəlik həyatın daxilinə sızıb. Avropada yanacaq ehtiyatlarının kritik 30% səviyyəsindən aşağı düşməsi dövlətləri sərt məhdudiyyətlərə sövq edir. Almaniyada qiymət artımının gündə bir dəfə ilə məhdudlaşdırılması, Yunanıstanda benzin marjalarına qoyulan qadağalar vəziyyətin ciddiliyindən xəbər verir. Lakin ən ağır zərbəni Asiya alır; çünki Hörmüzdən çıxan neftin demək olar ki, hamısı bu regionun sənaye mühərriklərini qidalandırır. Çinin yanacaq ixracını dayandırması və Cənubi Koreyanın qiymət tavanı tətbiq etməsi qlobal istehsal zəncirinin qırılmaq üzrə olduğunun ilk siqnallarıdır.
Mərkəzi bankların inflyasiya ilə ümidsiz mübarizəsi
İqtisadiyyatın bütün sahələrinə, tekstildən tutmuş gübrə tədarükünə qədər yayılan bu bahalaşma dalğası mərkəzi bankları hərəkətə keçməyə məcbur edib. Avstraliya Ehtiyat Bankı faiz artımını birbaşa Yaxın Şərqdəki müharibə ilə əsaslandırsa da, bir çox maliyyə institutu hələ də ehtiyatlı gözləmə mövqeyindədir. Məsələ burasındadır ki, bu inflyasiya yalnız pul-kredit siyasəti ilə həll oluna biləcək bir problem deyil; o, birbaşa "enerji aclığı"ndan qaynaqlanır. Donald Trampın diplomatik manevrləri və hərbi təhdidləri arasında qalan dünya bazarları anlayır ki, Hörmüzdə kilidlənən sülh açılmadıqca, iqtisadi sabitlik uzaq bir xəyal olaraq qalacaq.
MONETAR.AZ
