Azərbaycanın Maliyyə Ekosistemində İnqilab: Açıq Bankçılıq Nədir?
Azərbaycanda maliyyə sektorunda tətbiqinə başlanılan Açıq Bankçılıq (Open Banking) sistemi bank xidmətlərinin təqdim olunması modelində yeni mərhələnin əsasını qoyur. Bu dəyişiklik yalnız texnoloji yenilik deyil, həm də banklarla müştərilər arasında münasibətlərin yeni formatda qurulması deməkdir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) Maliyyə Texnologiyaları və İnnovasiyalar departamentinin açıq bankçılıq üzrə mütəxəssisi Elmar Didəkənanın açıqlamaları göstərir ki, ölkə artıq bu sistemdə “məlumatların izlənilməsi” mərhələsindən “əməliyyatların idarə edilməsi” mərhələsinə keçid edir.
Açıq Bankçılıq nədir?
Açıq Bankçılıq müştərinin razılığı əsasında onun maliyyə məlumatlarının banklar və üçüncü tərəf xidmət provayderləri arasında təhlükəsiz şəkildə paylaşılmasını təmin edən sistemdir. Bu paylaşım API (Application Programming Interface) texnologiyası vasitəsilə həyata keçirilir. Sistemin əsas məqsədi istifadəçilərin maliyyə məlumatlarına nəzarəti artırmaq, bank xidmətlərini daha əlçatan etmək və fintech ekosisteminin inkişafını sürətləndirməkdir.
Sistemin iki əsas istiqaməti
Açıq bankçılığın ilk mərhələsi Hesab Üzrə Məlumat Xidməti (AIS – Account Information Service) hesab olunur. Bu sistem vasitəsilə istifadəçilər müxtəlif banklardakı hesablarını vahid platforma üzərindən idarə edə bilirlər. Məsələn, bir şəxsin bir neçə bankda hesabı varsa, artıq hər bankın mobil tətbiqinə ayrıca daxil olmağa ehtiyac qalmır. İstifadəçi bütün hesablarının balansını və əməliyyat tarixçəsini bir tətbiq üzərindən görə bilir. Hazırda məlumatların paylaşılması üçün verilən icazə müddəti 30-90 gün arasında dəyişir. Bu müddət beynəlxalq təhlükəsizlik standartlarına uyğun şəkildə müəyyən edilir.
Sistemin ikinci və daha funksional hissəsi Ödəniş Əməliyyatlarının Aparılması xidmətidir (PIS – Payment Initiation Service). Bu mexanizm istifadəçiyə başqa tətbiq üzərindən bir bank hesabından digər şəxsə birbaşa ödəniş göndərməyə imkan verir. Beləliklə, maliyyə tətbiqləri yalnız məlumat platforması olmaqdan çıxaraq tam funksional ödəniş alətinə çevrilir. Açıq Bankçılıq üzrə maksimum köçürmə limitinin 40 min manat olması nəzərdə tutulur. Lakin bu limit bütün istifadəçilərə eyni qaydada tətbiq edilməyəcək.
Banklar öz risk siyasətlərinə uyğun olaraq fərqli limitlər müəyyən edə biləcəklər. Məsələn, bəzi banklar 5 min manat, digərləri isə 10 min manatadək köçürməyə icazə verə biləcək. Köçürmələr Ani Ödənişlər Sistemi (AÖS) üzərindən həyata keçiriləcək və istifadəçilər əməliyyatları digər şəxsin FİN kodu, mobil nömrəsi və ya IBAN hesab nömrəsi vasitəsilə edə biləcəklər.
Komissiyalar necə müəyyən ediləcək?
Elmar Didəkənanın sözlərinə görə, Açıq Bankçılıq çərçivəsində tətbiq olunacaq komissiya haqları bankların öz biznes siyasətindən asılı olacaq. “Komissiya haqqının tutulması sırf banka aid biznes qərarıdır. Ola bilər ki, bəzi banklar ümumiyyətlə komissiya tətbiq etməsin”, – deyə AMB rəsmisi bildirib. Onun sözlərinə görə, hesabdan-hesaba köçürmələr kart əməliyyatları ilə müqayisədə daha aşağı xərc tələb etdiyindən bankların daha sərfəli tariflər təqdim etməsi mümkündür. Bununla belə, kredit kartları vasitəsilə Açıq Bankçılıq çərçivəsində həyata keçiriləcək köçürmələr zamanı yenə də komissiya tətbiq olunacaq.
Hüquqi şəxslər üçün hansı dəyişikliklər olacaq?
Bu ilin sonuna qədər iri bankların hüquqi şəxslər üçün də Açıq Bankçılıq sisteminə qoşulması planlaşdırılır. Bu yenilik biznes subyektləri üçün bir sıra üstünlüklər yaradacaq. Şirkətlər müxtəlif banklardakı hesablarını vahid ERP və ya mühasibat proqramı üzərindən idarə edə biləcəklər. Bu isə maliyyə əməliyyatlarının mərkəzləşdirilməsinə və hesabatlılığın avtomatlaşdırılmasına imkan verəcək. Bundan əlavə, bank çıxarışlarının avtomatik şəkildə mühasibat sistemlərinə inteqrasiyası şirkətlərin əməliyyat xərclərini azaldacaq və nağd pul axınının daha effektiv idarə edilməsini təmin edəcək.
Təhlükəsizlik məsələsi necə tənzimlənəcək?
Açıq Bankçılıq sistemində əsas diqqət yetirilən məsələlərdən biri məlumat təhlükəsizliyidir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, heç bir məlumat istifadəçinin açıq razılığı olmadan paylaşılmayacaq. Üçüncü tərəf tətbiqləri yalnız istifadəçinin icazə verdiyi məlumatlara və müəyyən edilmiş müddət ərzində çıxış əldə edə biləcəklər. Sistem Azərbaycan Mərkəzi Bankı tərəfindən müəyyən edilən təhlükəsizlik standartları və nəzarət mexanizmləri əsasında fəaliyyət göstərəcək.
Mütəxəssislərin fikrincə, Açıq Bankçılığın tam tətbiqi Azərbaycanda fintech sektorunun sürətli inkişafına səbəb olacaq. Yeni texnologiyalar istifadəçilərin maliyyə davranışlarını analiz edən və onlara daha sərfəli kredit, əmanət və ödəniş həlləri təklif edən süni intellekt əsaslı xidmətlərin yaranmasına şərait yaradacaq. Ekspertlər hesab edirlər ki, bu model bank sektorunda rəqabəti gücləndirəcək, maliyyə xidmətlərinin keyfiyyətini artıracaq və istifadəçilər üçün daha əlverişli şərtlər formalaşdıracaq.
MONETAR.AZ
