Qlobal enerji bazarları tədarükdə yeni pozuntular dalğası ilə üzləşdikcə, 2022–23-cü illər böhranı zamanı istehlakçıları qoruyan fiskal “təhlükəsizlik yastığı” nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyib.
Morgan Stanley tərəfindən hazırlanan yeni analitik hesabat göstərir ki, hökumətlər tarixən neft qiymətlərindəki volatilliyin təsirini yumşaltmaq üçün fiskal siyasətə arxalansalar da, dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətinin yüksək olması və borclanma xərclərinin artması yeni müdaxilələr üçün imkanları xeyli məhdudlaşdırıb.
Hazırda hökumətlər çətin seçim qarşısındadır: enerji qiymətlərindəki artımı birbaşa əhaliyə ötürmək, yoxsa bu yükü dövlət büdcəsinin üzərinə götürmək.
2023-cü ildə birbaşa və dolayı enerji subsidiyalarının həcmi dünya ÜDM-inin təxminən 1,5–2,0%-nə çatıb ki, bu da əsasən avrozonada qiymətlərin aktiv şəkildə nəzarətdə saxlanması ilə bağlı idi. Lakin analitiklər qeyd edir ki, bu gün mövcud “fiskal imkanlar” əvvəlki şokla müqayisədə xeyli daralıb.
İqtisadçılar bildirirlər ki, genişmiqyaslı fiskal genişlənmə üçün imkanlar məhduddur və hökumətlər daha çox büdcə daxilində düzəlişlərə: məsələn, xərclərin yenidən bölüşdürülməsi və ya kiçik vergi güzəştlərinə üstünlük verəcəklər, nəinki yeni, kəsir hesabına maliyyələşən dəstək paketləri təqdim etsinlər.
İnkişaf etmiş bazarlarda, xüsusilə qiymətlərin bazar tərəfindən formalaşdığı ölkələrdə, bu yanaşmanın nəticəsi olaraq inflyasiyanın daha sürətli və daha güclü ötürüləcəyi gözlənilir.
Hesabat regionlar arasında fərqlərin də artdığını vurğulayır. Hal-hazırda Asiya təsirin yumşaldılmasında liderdir: son bir ayda neftin yerli valyutada qiyməti 53% artsa da, daxili yanacaq qiymətləri cəmi 16% yüksəlib, çünki fiskal tədbirlər ilkin artımın 30–50%-ni kompensasiya edib.
Bunun əksinə olaraq, Avropa “fiskal məhdudiyyət” mərhələsində qalır. Aİ-nin bərpa olunmuş fiskal qaydaları və dövlət borclanmasının bahalaşması səbəbindən 2022-ci ildəki kimi genişmiqyaslı dəstək yalnız ciddi resessiya ssenarisi baş verərsə mümkün ola bilər.
Enerji idxal edən inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün isə yüksək neft qiymətləri “ikili kəsir” problemini daha da dərinləşdirir: həm cari hesab, həm də büdcə balansı pisləşir. Analitiklər xəbərdarlıq edir ki, bu ölkələr qısamüddətli dövrdə qiymət volatilliyini yumşalda bilsələr də, uzunmüddətli perspektivdə fiskal dəstəyin davamlılıq həddini müəyyən etməli olacaqlar.
