Qlobal ticarət və logistika sistemində təchizat zənciri üzrə təzyiqlər son aylarda yenidən əhəmiyyətli dərəcədə artaraq pandemiyadan sonrakı dövrün ən yüksək səviyyələrindən birinə çatıb. Beynəlxalq logistika göstəriciləri göstərir ki, konteyner daşımalarında yaranan gecikmələr və marşrut dəyişiklikləri qlobal ticarət axınlarına ciddi təsir göstərməyə başlayıb.
Son məlumatlara görə, 2026-cı ilin may ayında gecikmələr və marşrut dəyişiklikləri səbəbindən təsirə məruz qalan qlobal konteyner tutumu təxminən 2,06 milyon TEU səviyyəsinə yüksəlib. Bu göstərici pandemiya dövründə təchizat zəncirində qeydə alınmış ən yüksək səviyyələrdən biri olan 2022-ci ilin əvvəlindəki 2,16 milyon TEU göstəricisinə olduqca yaxındır. Nəticədə qlobal logistika sistemindəki təzyiq son illərin ən yüksək həddinə çatmış hesab olunur.
Xatırladaq ki, 2020–2021-ci illərdə COVID-19 pandemiyası dünya iqtisadiyyatında və beynəlxalq ticarətdə ciddi pozuntular yaratmışdı. Limanlarda yaranan sıxlıqlar, konteyner çatışmazlığı, istehsal müəssisələrinin fəaliyyətində fasilələr və nəqliyyat əlaqələrinin pozulması qlobal təchizat zəncirini görünməmiş təzyiq altında qoymuşdu. 2022-ci ildə bu problemlər pik həddə çatdıqdan sonra 2023-cü ildə vəziyyət müəyyən qədər sabitləşmişdi. Lakin 2024 və 2025-ci illərdə yenidən artan təzyiqlər 2026-cı ilin ilk aylarında daha da güclənərək yeni sıçrayış mərhələsinə keçib.
Analitiklər hesab edirlər ki, hazırkı vəziyyətin formalaşmasında bir neçə amil mühüm rol oynayır. İlk növbədə müxtəlif regionlarda geosiyasi gərginliklərin artması beynəlxalq ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyinə mənfi təsir göstərir. Xüsusilə qlobal yük daşımalarının həyata keçirildiyi strateji dəniz yollarında yaranan risklər daşıyıcı şirkətləri alternativ marşrutlardan istifadə etməyə məcbur edir. Bu isə daşınma müddətinin uzanmasına və logistika xərclərinin yüksəlməsinə səbəb olur.
Bununla yanaşı, bir sıra iri limanlarda müşahidə olunan yüklənmə və infrastruktur məhdudiyyətləri də vəziyyəti çətinləşdirir. Yük axınının artması konteynerlərin dövriyyəsini ləngidir, limanlarda gözləmə müddətini artırır və beynəlxalq tədarük prosesinin effektivliyini azaldır. Nəticədə həm istehsalçılar, həm də idxalçılar əlavə xərclərlə üzləşirlər.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, təchizat zəncirində yaranan problemlər təkcə logistika sektoruna deyil, bütövlükdə dünya iqtisadiyyatına təsir göstərir. Malların çatdırılma müddətinin uzanması şirkətlərin istehsal və satış planlarını çətinləşdirir, əlavə ehtiyatların saxlanılması zərurəti yaradır və bizneslərin əməliyyat xərclərini artırır. Bu isə son nəticədə məhsul qiymətlərinə təsir göstərə və inflyasiya təzyiqlərini gücləndirə bilər.
Xüsusilə qlobal istehsal zəncirlərinə inteqrasiya olunmuş sənaye sahələri bu proseslərdən daha çox təsirlənir. Elektronika, avtomobil sənayesi, sənaye avadanlıqları və istehlak malları bazarlarında logistika gecikmələri istehsal qrafiklərinin pozulmasına və sifarişlərin icrasında problemlərə səbəb ola bilər.
İqtisadçılar hesab edirlər ki, hazırkı vəziyyət pandemiya dövründə müşahidə olunan tammiqyaslı logistika böhranı ilə müqayisə olunmasa da, qlobal təchizat sistemində yenidən sistemli gərginliyin yarandığını göstərir. Onların fikrincə, yaxın dövrdə vəziyyətin yaxşılaşması əsasən geosiyasi risklərin azalmasından, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarında təhlükəsizliyin bərpa olunmasından və logistika infrastrukturuna yönəldilən investisiyaların artmasından asılı olacaq.
MONETAR.AZ
