Bloomberg agentliyinin yaydığı son təhlilə görə, Yaxın Şərqdə alovlanan İran müharibəsi və Hörmüz boğazının blokadası qlobal logistika xəritəsini tamamilə dəyişir. Dəniz yollarındakı yüksək risklər səbəbindən Çinli istehsalçılar və Avropalı idxalçılar daha təhlükəsiz və proqnozlaşdırılan quru yollarına üz tuturlar. Bu vəziyyət isə Qazaxıstan Milli Dəmir Yollarının (KTJ — Kazakhstan Temir Zholy) qlobal əhəmiyyətini kəskin şəkildə artırıb.
İran böhranı, tərkibinə Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəni daxil edən 4,250 kilometrlik Orta Dəhlizi qlobal ticarətin mərkəzinə çevirib.
Abrdn Investments fondunun statistikasına görə, hələ 2022-ci ildə Ukrayna müharibəsinin başlaması ilə Şimal Dəhlizindən (Rusiya xəttindən) qaçan yüklər sayəsində bu marşrutda daşımalar 10 dəfə artmışdı. İndiki İran müharibəsi isə bu göstəriciləri yeni rekord həddə çatdırır.
Talqat Aldıbergenov, KTJ-nin Baş Direktoru:“Hörmüz boğazı ətrafındakı hərbi gərginlik quru daşımalarının həcmini sürətlə artırır. Çinli müştərilər etibarlılıq və çatdırılma müddətinin dəqiqliyinə görə Orta Dəhlizə analoqsuz maraq göstərirlər.”
Logistikanı ölkənin bir nömrəli strateji prioritetinə çevirən Qazaxıstan hökuməti, 2030-cu ilə qədər KTJ-nin infrastrukturuna 10 milyard dollar yatırmağı hədəfləyir. Bu vəsaitin artıq 50%-i (5 milyard dolları) real layihələrə yönəldilib:
-
Yeni Xətlər: Hazırda ölkə boyu 900 kilometr yeni dəmir yolu xətti çəkilir. Bura Çin sərhədində yerləşən strateji “Ayaqoz–Baxtı” xətti də daxildir.
-
Yükötürmə Gücü: 2030-cu ilə qədər Çinlə illik yükötürmə qabiliyyətinin 55 milyon tondan 100 milyon tona yüksəldilməsi planlaşdırılır.
-
Qatar sayında sıçrayış: Bu ilin ilk rübündə dəhliz vasitəsilə 173 qatar (hər birində 55 konteyner) yola salınıb. İlin sonuna qədər 600 qatarın, gələn il isə daha 67% artımın qeydə alınması gözlənilir.
KTJ rəhbərliyi etiraf edir ki, layihənin qarşısındakı ən böyük texniki əngəl Xəzər dənizindəki donanma çatışmazlığıdır. Yüklərin Qazaxıstanın Aktau və Kuryk limanlarından Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanına ötürülməsi üçün kifayət qədər bərə və quru yük gəmisi yoxdur.
Problemin operativ həlli yolları:
-
Yeni Bərələr (100+ milyon dollar): Şirkət dəniz logistikasını gücləndirmək üçün 6 yeni böyük bərənin alınmasına vəsait ayırıb. Gəmilər Çin və Azərbaycan tərsanələrində inşa olunur, ilk tədarüklər elə bu il (2026-cı ildə) başlayacaq.
-
Yüzlərlə yeni lokomotiv: Quruda yaranan qatar qıtlığını aradan qaldırmaq üçün ABŞ-ın Wabtec, Fransanın Alstom və aparıcı Çin korporasiyalarından kütləvi lokomotiv sifarişləri verilib.
KTJ təkcə öz daxilində deyil, qlobal zəncirdə də pay sahibi olmaq üçün aktiv fəaliyyətə keçib. Şirkət yaxın gələcəkdə London və ya Honq-Konq birjalarında xarici investorlar üçün kütləvi səhm satışı (IPO) keçirməyi planlaşdırır.
Yaxın Şərqdəki müharibənin gətirdiyi humanitar və siyasi böhran, Orta Dəhlizin iştirakçıları olan Türk dövlətləri, xüsusilə Qazaxıstan və Azərbaycan üçün tarixi iqtisadi fürsət pəncərəsi açıb. Xəzər dənizində Bakı ilə Aktau arasında qurulacaq yeni bərə xətləri, Şərq-Qərb ticarətinin daimi olaraq bu regiona bağlanmasını təmin edə bilər.
MONETAR.AZ
