Azərbaycanda özəl pensiya fondlarının (ÖPF) yaradılması artıq on ilə yaxındır ki, iqtisadi gündəmin “donmuş” məsələlərindən biridir. Deputat Vüqar Bayramovun son açıqlamaları bu sahədə ümidləri artırsa da, sistemin kağız üzərindən real fəaliyyətə keçməsi üçün hələ də ciddi maneələr mövcuddur.
Təklif olunan model nəyi nəzərdə tutur?
Sistemin əsas ideyası vətəndaşın topladığı vəsaitin bir hissəsini pensiya yaşı çatmadan (50-55 yaşlarında) nağd şəkildə çıxarmaq imkanını verməsidir. İlk baxışda bu cəlbedici görünür: insanlar əvvəlcədən ev ala və ya biznes qura bilərlər. Lakin 20-dən çox normativ aktın hazırlanması prosesi göstərir ki, hələ sistemin real tətbiqi uzaqdır.
İslahatın gecikməsinin səbəbləri
Özəl pensiya fondlarının qurulmamasının bir neçə əsas səbəbi var:
-
ÖPF-lər topladıqları vəsaiti investisiya edərək qazanc əldə etməli və inflyasiyanı üstələməlidir. Azərbaycanda yüksək gəlirli və təhlükəsiz korporativ qiymətli kağızlar bazarı hələ formalaşmayıb. Vəsaitlərin yalnız bank depozitləri və dövlət istiqrazlarına yatırılması fondun rentabelliyini aşağı salır.
-
Uzunmüddətli yığım fondları üçün inflyasiya ən böyük təhlükədir. Vətəndaşın 20 il ərzində topladığı vəsaitin alıcılıq qabiliyyətini qorumaq üçün fondlar effektiv idarə olunmalıdır.
-
Vətəndaşların DSMF-dən çıxarıb özəl fondlara etibar etməsi üçün güclü hüquqi sığorta mexanizmi yaradılmalıdır.
Kapitalın 50-70%-ni çıxarmaq: Risklər və nəticələr
Təklif olunan mexanizmə görə, vətəndaş pensiya kapitalının 50-70%-ni birbaşa götürə bilər. Lakin bu, müəyyən risklərlə müşayiət olunur. Kapitalın böyük hissəsini uğursuz biznesə yatırmaq, gələcəkdə layiqli pensiya təminatını təhlükəyə atır. Kapitalın kütləvi şəkildə çıxarılması fondun cari pensiya ödənişlərinə mənfi təsir göstərə bilər.Qazaxıstan, Çili, Sinqapur kimi ölkələrdə pensiya vəsaitlərinin bir hissəsinin erkən çıxarılması mümkündür, amma yalnız müəyyən limitlər daxilində və ciddi nəzarət altında həyata keçirilir. Azərbaycanda isə özəl pensiya fondlarının fəaliyyətini tənzimləyəcək əsas qanun hələ qəbul edilməyib.
Özəl pensiya fondları sadəcə sosial jest deyil, eyni zamanda iqtisadiyyat üçün uzunmüddətli pul mənbəyidir. Bu fondlar fəaliyyətə başlayarsa, ölkənin ən böyük daxili investorlarına çevrilə bilərlər. Lakin islahat hələ müzakirə mərhələsindədir və hökumət həm fond bazarının hazır olmamasından, həm də vətəndaşların gələcək sosial müdafiəsinin zəifləməsindən ehtiyat edir.
Sistemin real fəaliyyətə keçməsi üçün yalnız normativ aktlar kifayət deyil; aktiv birja fəaliyyəti və vətəndaşlarda özəl maliyyə institutlarına qarşı sarsılmaz inam formalaşmalıdır.
MONETAR.AZ
