İstehlak qiymətləri indeksi (İQİ) müəyyən dövr ərzində istehlak səbətinə daxil olan mal və xidmətlərin qiymətlərinin necə dəyişdiyini göstərən əsas iqtisadi göstəricilərdən biridir.
Monetar.az xəbər verir ki, İQİ inflyasiyanın ölçülməsində, həmçinin faiz dərəcələri, sosial ödənişlər və şəxsi maliyyə qərarlarının qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır.
İQİ necə hesablanır?
İQİ müəyyən edilmiş mal və xidmətlər səbətinin əvvəlki dövrlə müqayisədə qiymət dəyişiminə əsasən hesablanır.
Məsələn, şərti istehlak səbətinin dəyəri bir il əvvəl 100 manat, hazırda isə 107 manatdırsa, İQİ 107 faiz, inflyasiya isə 7 faiz təşkil edir.
İQİ-nin hesablanması üçün bütün məhsulların qiymətlərini izləmək mümkün olmadığına görə statistika qurumları müəyyən edilmiş istehlak səbətindən istifadə edirlər.
İstehlak səbətinə nələr daxildir?
İstehlak səbətində əsasən üç böyük kateqoriya yer alır:
- ərzaq məhsulları – çörək, süd, ət, tərəvəz və digər gündəlik məhsullar;
- qeyri-ərzaq məhsulları – geyim, yanacaq, dərmanlar, məişət texnikası;
- xidmətlər – kommunal xidmətlər, nəqliyyat, bərbərxana xidmətləri, rəqəmsal abunəliklər və digər xidmətlər.
Statistika qurumları qiymətləri müxtəlif ərazilərdə mütəmadi olaraq izləyir və istehlak strukturunda baş verən dəyişiklikləri nəzərə alırlar.
Niyə insanların hiss etdiyi inflyasiya fərqli ola bilər?
Rəsmi inflyasiya göstəricisi ilə insanların gündəlik həyatda hiss etdiyi qiymət artımı hər zaman eyni olmur. Bunun əsas səbəblərindən biri xərclərin strukturunun fərqli olmasıdır.
Məsələn, bir ailənin büdcəsində ərzaq və yanacağın payı yüksəkdirsə, həmin məhsulların qiymət artımı ailənin xərclərinə daha ciddi təsir göstərə bilər.
Bundan başqa, insanlar tez-tez aldıqları məhsulların qiymət dəyişikliklərini daha asan xatırlayırlar. Ərzaq və yanacağın qiymətindəki artım gündəlik hiss edildiyi halda, mebel, məişət texnikası və avtomobil kimi nadir alınan məhsulların qiymət dəyişiklikləri daha az nəzərə çarpır.
Fərdi inflyasiya nədir?
Fərdi inflyasiya konkret insanın və ya ailənin real xərclərinin zamanla necə dəyişdiyini göstərir. Bu göstərici rəsmi inflyasiyadan fərqli ola bilər.
Məsələn, ailənin xərclərinin böyük hissəsi ərzağa yönəlirsə, ərzaq qiymətlərinin sürətli artdığı dövrdə həmin ailənin hiss etdiyi inflyasiya rəsmi göstəricidən yüksək ola bilər.
Buna görə şəxsi büdcəni planlaşdırarkən yalnız ölkə üzrə ümumi inflyasiya göstəricisinə deyil, öz xərclərinizin dinamikasına da baxmaq faydalıdır.
İQİ şəxsi büdcəyə necə təsir edir?
İQİ və inflyasiya göstəriciləri maliyyə qərarları zamanı bir neçə istiqamətdə nəzərə alına bilər:
- əmanətlər: depozit üzrə gəlirlilik inflyasiyadan aşağıdırsa, pulun real alıcılıq qabiliyyəti azala bilər;
- kreditlər: inflyasiya və faiz dərəcələri borclanmanın real və nominal xərclərinə təsir göstərir;
- gündəlik xərclər: qiymət artımı ailənin əvvəlki gəlirlə aldığı məhsulların həcmini azalda bilər;
- büdcə planlaması: gələcək xərcləri proqnozlaşdırarkən inflyasiyanı nəzərə almaq vacibdir.
Mütəxəssislər ailələrə xərclərini mütəmadi qeyd etməyi və əvvəlki aylarla müqayisə etməyi tövsiyə edirlər. Bu, qiymət artımının məhz sizin büdcənizə necə təsir etdiyini daha aydın göstərir.
Eyni zamanda aylıq xərclərin artmasını avtomatik olaraq inflyasiya ilə əlaqələndirmək düzgün deyil. Daha bahalı məhsullara keçid, yeni ödənişli xidmətlərə və abunəliklərə qoşulma da ümumi xərclərin artmasına səbəb ola bilər.
