2025-ci ildə Azərbaycanda tullantıların idarə olunması sahəsində həm artım, həm də struktur baxımından maraqlı dəyişikliklər müşahidə olunub. Rəqəmlər göstərir ki, ümumi tullantı həcmi artsa da, onların emalı və istifadəsi sahəsində hələ də ciddi potensial mövcuddur.
2025-ci ildə ölkədə ümumilikdə 4426,4 min ton tullantı yaranıb ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 1,4 faiz artım deməkdir. Bu tullantıların böyük hissəsini – 73,5 faizini bərk məişət tullantıları, qalan 26,5 faizini isə istehsalat tullantıları təşkil edib. Bu bölgü onu göstərir ki, tullantı probleminin əsas yükü məhz gündəlik istehlakla bağlıdır.
Məişət tullantılarının taleyi isə daha çox ənənəvi üsullarla həll edilir. 3,25 milyon ton bərk məişət tullantısının 82,1 faizi poliqonlara daşınıb. Yalnız 17,4 faizi enerji istehsalı üçün istifadə olunub, çox cüzi – 0,5 faizi isə satılıb. Bununla belə, tullantıların yandırılması nəticəsində 222,1 milyon kVt·st elektrik enerjisi əldə olunması bu sahədə alternativ enerji potensialının mövcudluğunu göstərir.
İstehsalat tullantılarında isə mənzərə bir qədər fərqlidir. Burada daha çox dövriyyəyə qaytarılma və satış halları müşahidə olunur. Belə ki, tullantıların 16,8 faizi xammal kimi təkrar istifadə edilib, 23,4 faizi satılıb, lakin diqqət çəkən məqam odur ki, 49,9 faizi müəssisələrdə qalmaqda davam edir. Bu isə emal və utilizasiya imkanlarının hələ də tam inkişaf etmədiyini göstərir.
Xüsusi diqqət çəkən məsələlərdən biri də təhlükəli tullantılardır. 2025-ci ildə 272,2 min ton təhlükəli tullantı yaranıb və bu, ümumi tullantıların 6,1 faizini təşkil edib. Bu tullantıların böyük hissəsi – 71,9 faizi mədənçıxarma sənayesinin, 18,9 faizi emal sənayesinin, qalan hissəsi isə digər sahələrin payına düşür. Bu struktur ölkədə sənaye sektorunun ekoloji təsirinin hələ də yüksək olduğunu göstərir.
Uzunmüddətli statistikaya baxdıqda isə artım tendensiyası daha aydın görünür. 2009-cu ildə 2,3 milyon ton olan tullantı həcmi 2024-cü ildə 4,3 milyon tona yüksəlib. Eyni zamanda adambaşına düşən tullantı miqdarı da artaraq 256 kq-dan 427,8 kq-a çatıb. Bu, istehlakın artması ilə yanaşı, tullantıların idarə olunmasında yeni yanaşmalara ehtiyac yarandığını göstərir.
Digər tərəfdən, istifadə və zərərsizləşdirilən tullantıların həcmi də illər üzrə artsa da, ümumi tullantı fonunda payı hələ də məhduddur. Xüsusilə 2021-ci ildə bu göstəricidə sıçrayış müşahidə olunsa da, sonrakı illərdə yenidən dalğalanma baş verib.
Azərbaycanda tullantıların idarə olunması sahəsində müəyyən irəliləyişlər olsa da, əsas çağırışlar qalmaqdadır. Xüsusilə təkrar emalın genişləndirilməsi, tullantıların mənbədə çeşidlənməsi və poliqonlardan asılılığın azaldılması yaxın illərdə prioritet istiqamətlər olmalıdır.
MONETAR.AZ
