Qlobal iqtisadiyyata inflyasiya şoku yaşadan Fars körfəzi böhranında kritik bir mərhələyə qədəm qoyulur. Bloomberg agentliyinin məlumatına görə, iyunun 15-də ABŞ və İran qarşılıqlı müharibənin dayandırılması və Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpasını nəzərdə tutan aralıq razılaşma əldə etdiklərini bəyan ediblər.
Bu razılaşma həm enerji, həm də dəniz logistikası bazarlarında ehtiyatlı nikbinlik yaratsa da, bir çox hüquqi və təhlükəsizlik sualları hələ də cavabsız qalmaqdadır.
İranın şimalda, BƏƏ və Omanın isə cənubda yerləşdiyi Hörmüz boğazı Fars körfəzini Hind okeanı ilə birləşdirir və qlobal enerji arxitekturasının ən kritik dəniz keçididir. Sazişin əhəmiyyətini anlamaq üçün boğazın qlobal ticarətdəki çəkisinə nəzər salmaq kifayətdir:
-
Enerji Payı: Dünya üzrə xam neft və mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) təxminən beşdə biri məhz bu 21 mil enindəki marşrutdan keçir.
-
Əsas İxracatçılar: Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, Küveyt, Bəhreyn, Qətər və BƏƏ əsasən Asiya bazarlarına çıxışı bu su yolu ilə təmin edir.
-
Strateji Xammal: Neftlə yanaşı, qlobal alüminium, gübrə və yarımkeçirici sənayesi üçün həyati əhəmiyyət daşıyan helium daşınması da tamamilə bu boğazdan asılıdır.
Müharibə dövründə İranın ABŞ və İsrailə cavab reaksiyası olaraq tətbiq etdiyi sərt məhdudiyyətlər və gəmilərə hücumlar logistikanı tamamilə iflic etmişdi. Bu blokadanın nəticələri həm region, həm də dünya üçün ağır olub:
Ekspertlərin rəyinə görə, körfəz ölkələrinin Hörmüz boğazından tamamilə yan keçməsi qeyri-mümkündür. Çünki alternativ boru kəmərlərinin gücü ümumi hasilatın cüzi hissəsini qarşılayır:
-
Küveyt, Qətər və Bəhreyn: Sıfır alternativ. Bu ölkələrin Hörmüzdən başqa dünya okeanına çıxışı yoxdur.
-
Səudiyyə Ərəbistanı: Neftin bir hissəsini Qırmızı dənizdəki Yanbu limanına gedən boru kəmərləri ilə ötürə bilir.
-
BƏƏ: Fuceyra limanına gedən boru kəmərindən istifadə edir, lakin bu marşrut ölkənin adi ixrac həcminin yarısından azını daşıyır.
-
İraq: Alternativ imkanları demək olar ki, yox səviyyəsindədir.
Aralıq sülh sazişinə əsasən, tərəflər dərhal qarşılıqlı hücumları dayandırmalı və gəmi hərəkətini bərpa etməlidirlər. Növbəti mərhələdə İranın neft sanksiyalarının qismən yumşaldılması və İranın nüvə proqramı ilə bağlı 60 günlük yeni danışıqlar prosesinin başlanması nəzərdə tutulur.
Lakin qlobal sığorta və gəmiçilik şirkətləri hələ də ehtiyatlıdır. Çünki hərəkəti hansı mexanizmin tənzimləyəcəyi bəlli deyil. Tehranın boğazın "İran və Oman (Maskat) tərəfindən birgə tənzimlənəcəyini" bəyan etməsi, İranın su yolu üzərindəki hərbi-strateji nəzarəti əldə saxlamaq niyyətindən xəbər verir.
MONETAR.AZ
