Hörmüz boğazında böhran təhlükəli yeni mərhələyə daxil olub: Vaşinqton və Tehran arasında qarşıdurmanın kəskinləşməsi nəticəsində gündəlik kommersiya daşımaları demək olar ki, sıfıra enib.
Əvvəlcə Donald Tramp administrasiyasının İrana dəniz blokadası vasitəsilə təzyiq göstərmək üçün başladığı addım faktiki olaraq dəniz nəqliyyatının tam dayanmasına gətirib çıxarıb və qlobal enerji təchizat zəncirlərini iflic edib.
Gəmiçilik şirkətlərinin rəhbərləri xəbərdarlıq edirlər ki, hətta diplomatik irəliləyiş əldə olunsa belə, logistikanın normal vəziyyətə qayıtması aylarla vaxt ala bilər. Bu isə boğazı səkkiz həftədir davam edən münaqişənin əsas gərginlik nöqtəsinə çevirir.
Risklərin genişlənməsi
ABŞ-ın tətbiq etdiyi blokada münaqişənin coğrafiyasını köklü şəkildə dəyişdirərək onu Fars körfəzindən xeyli kənara çıxarıb. ABŞ-ın beynəlxalq sularda İranla əlaqəli gəmiləri saxlaması Tehranın sürətli hücum katerlərindən ibarət “məhəlli donanmasının” cavab reaksiyasına səbəb olub və yüksək riskli “pişik-siçan” qarşıdurması yaradıb.
Gəmiçilik operatorları dəniz təhlükəsizliyi ilə bağlı aydın mexanizmin olmamasından narazıdırlar. Onların fikrincə, ABŞ-ın artan hərbi mövcudluğu sabitlik yaratmaq əvəzinə, əksinə, volatilliyi artırıb. Hazırda 400-dən çox dənizçi körfəzdə faktiki olaraq çıxılmaz vəziyyətdə qalıb.
İqtisadi təsirlər
İqtisadi itkilər getdikcə daha aydın hiss olunur. Fars körfəzi ölkələrində neft hasilatı münaqişənin əvvəlindən bəri 57% azalıb. Bu, qaz bazarlarında tələbin zəifləməsinə və qlobal gübrə çatışmazlığının dərinləşməsinə səbəb olub ki, nəticədə ilin sonuna qədər ərzaq qiymətlərinin artması riski yüksəlir.
Aprelin əvvəlində mümkün atəşkəs ümidləri bazarları qısa müddətə yüksəltsə də, tərəflərin mövqelərinin yenidən sərtləşməsi sürətli həll gözləntilərini puça çıxarıb.
“Qordiy düyünü”nün sonu?
Analitiklər bildirirlər ki, vəziyyət artıq iqtisadi tükəndirmə müharibəsinə çevrilib. İran uzunmüddətli təcridə müəyyən qədər davam gətirə biləcək struktur qurub, lakin qlobal iqtisadiyyatın belə ehtiyatı yoxdur.
Yeni danışıqlar hələ rəsmiləşmədiyi üçün mövcud çıxılmaz vəziyyət dünya iqtisadi artımını ləngidən əsas amillərdən birinə çevrilib. Gəmi sahibləri isə artıq “yeni reallıq”a yüksək əməliyyat qeyri-müəyyənliyi ilə xarakterizə olunan dövrə hazırlaşırlar.
ABŞ və İran arasında gərginlik davam etdikcə, uzunmüddətli bağlanma perspektivi enerji və ərzaq təchizatında inflyasiya şokunun yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.
MONETAR.AZ
