1973-cü il neft böhranı dünya iqtisadiyyatını necə dəyişdi?

1973-cü il neft böhranı dünya iqtisadiyyatının inkişaf istiqamətini dəyişən mühüm hadisələrdən biri oldu. Neft qiymətlərinin bir neçə ay ərzində təxminən 4 dəfə artması inflyasiyanı sürətləndirdi, sənaye istehsalını zəiflətdi və bir sıra ölkələrdə iqtisadi durğunluğa səbəb oldu. Böhran eyni zamanda enerji təhlükəsizliyini dövlətlərin iqtisadi və strateji siyasətində əsas məsələlərdən birinə çevirdi.

Monetar.az xəbər verir ki, böhran 1973-cü ilin oktyabrında Yaxın Şərqdə müharibənin başlanmasından sonra dərinləşdi. Ərəb neft ixracatçısı ölkələr İsrailə dəstək verən bəzi dövlətlərə qarşı neft embarqosu tətbiq etdi, eyni zamanda hasilatı azaltdı. Nəticədə dünya bazarında neft təklifi məhdudlaşdı, qiymətlər isə sürətlə yüksəldi.

Böhrandan əvvəl bir barel neftin qiyməti təxminən 3 dollar olduğu halda, 1974-cü ilin əvvəlində bu göstərici 12 dollara çatdı. Beləliklə, neftin qiyməti qısa müddətdə təxminən 4 dəfə artdı.

Bu sıçrayış xüsusilə neft idxalından asılı olan sənayeləşmiş ölkələrə ciddi təsir göstərdi. Nəqliyyat, elektrik enerjisi və istehsal xərcləri yüksəldi, müəssisələrin mənfəət marjaları azaldı. Enerji xərclərinin artması bir sıra məhsul və xidmətlərin bahalaşmasına səbəb oldu.

Neft böhranı istehlakçıların alıcılıq qabiliyyətinə də təsir göstərdi. Qiymətlər artdığı halda gəlirlərin eyni sürətlə yüksəlməməsi ev təsərrüfatlarının xərclərini artırdı və iqtisadi fəallığı zəiflətdi.

Böhranın ən mühüm nəticələrindən biri staqflyasiya adlanan iqtisadi vəziyyətin geniş yayılması oldu. Staqflyasiya yüksək inflyasiyanın zəif iqtisadi artım və artan işsizliklə eyni vaxtda müşahidə edilməsidir.

Neftin bahalaşması bu iki problemi eyni vaxtda gücləndirdi. İstehsal xərclərinin artması qiymətləri yüksəltdi, müəssisələrin fəaliyyətini məhdudlaşdırması isə iqtisadi artımı zəiflətdi.

Hökumətlər və mərkəzi banklar çətin seçim qarşısında qaldı. İnflyasiyanı azaltmaq üçün faizlərin artırılması iqtisadi fəallığı daha da zəiflədə, iqtisadiyyatı stimullaşdırmaq tədbirləri isə qiymət artımını gücləndirə bilərdi.

1973-cü il böhranından sonra ölkələr enerji təchizatında bir mənbədən asılılığın risklərini daha ciddi qiymətləndirməyə başladı. Neft ehtiyatlarının yaradılması, alternativ enerji mənbələrinin inkişafı və enerji istehlakının səmərəliliyinin artırılması dövlət siyasətində daha böyük əhəmiyyət qazandı.

1974-cü ildə Beynəlxalq Enerji Agentliyinin yaradılması istiqamətində təşəbbüslər irəli sürüldü və təşkilat həmin ilin noyabrında təsis edildi. Agentliyin əsas məqsədlərindən biri neft təchizatında fasilələrə qarşı ölkələrin birgə fəaliyyətini gücləndirmək oldu.

Böhran enerji siyasətində də uzunmüddətli dəyişikliklərə yol açdı. Bir sıra dövlətlər nüvə enerjisinə, kömürə və digər enerji mənbələrinə investisiyaları artırdı, avtomobillərdə yanacaq səmərəliliyinə və sənayedə enerjiyə qənaətə daha çox diqqət yetirdi.

Neft qiymətlərinin kəskin artması ixracatçı ölkələrin gəlirlərini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəltdi. Əldə olunan əlavə vəsaitlər infrastrukturun qurulmasına, sənayenin inkişafına və xarici maliyyə aktivlərinə yatırıldı. Bununla yanaşı, dünya maliyyə sistemində neft gəlirlərinin yenidən bölüşdürülməsi prosesi sürətləndi.

Neft idxal edən ölkələr isə daha yüksək enerji xərcləri, ticarət balansının pisləşməsi və inflyasiya təzyiqi ilə üzləşdi. Xüsusilə inkişaf etməkdə olan dövlətlər üçün bahalaşan neft idxalı xarici valyutaya tələbi artırdı və borclanma yükünü ağırlaşdırdı.

Beləliklə, böhran dünya iqtisadiyyatında neft ixracatçıları ilə idxalçıları arasındakı maliyyə balansına təsir göstərdi və enerji resurslarının beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdəki rolunu daha da gücləndirdi.

1973-cü il neft böhranı göstərdi ki, enerji qiymətlərindəki kəskin dəyişikliklər təkcə neft bazarını deyil, inflyasiyanı, sənaye istehsalını, məşğulluğu və beynəlxalq ticarəti də əhatə edən geniş iqtisadi nəticələr yarada bilər.

Böhrandan sonra enerji təchizatının şaxələndirilməsi, strateji ehtiyatların yaradılması və enerji səmərəliliyinin artırılması daha vacib məsələlərə çevrildi. Sonrakı onilliklərdə baş verən enerji böhranları da bu sahədə risklərin idarə edilməsinin əhəmiyyətini bir daha ortaya qoydu.

Nəticə etibarilə, 1973-cü il neft böhranı enerji resurslarından asılılığın yaratdığı riskləri göstərən tarixi nümunə oldu. Onun təsirləri enerji siyasətinə, inflyasiya ilə mübarizə yanaşmalarına və dövlətlərin iqtisadi təhlükəsizlik strategiyalarına uzunmüddətli təsir göstərdi.