Kart, telefon, QR-kod və onlayn bankçılıq gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilsə də, Azərbaycanda nağd pul hələ də iqtisadi dövriyyənin mühüm elementlərindən biridir. Rəqəmsal ödəniş infrastrukturu sürətlə genişlənir, lakin insanların bir hissəsi alış-veriş zamanı kartı çıxarmaqdansa, cibindəki əskinaslara üstünlük verir.
Azərbaycanda nağdsız ödəniş imkanları son illərdə ciddi şəkildə genişlənib. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, ölkədə dövriyyədə olan POS-terminalların sayı artmaqdadır. Terminalların 99 faizi təmassız ödənişləri dəstəkləyir. Regionlarda pərakəndə ticarət, ictimai iaşə və xidmət obyektlərində POS-terminalların sayı isə il ərzində xeyli artıb.
Yəni məsələ artıq yalnız “kartla ödəmək üçün terminal yoxdur” problemi ilə izah edilə bilməz. İnfrastruktur genişləndikcə əsas sual insanların həmin imkanlardan nə dərəcədə istifadə etməsidir.
Nağd pula üstünlük verilməsinin ən sadə səbəblərindən biri psixolojidir.
İnsan əlində olan 100 manatı xərcləyəndə pulun azaldığını dərhal görür. Kartla ödəniş zamanı isə həmin proses daha “görünməz” baş verir. Telefonu terminala yaxınlaşdırmaq və ya bir neçə düyməyə toxunmaqla alış-veriş tamamlanır.
Bu xüsusiyyət xüsusilə gündəlik xərclərdə əhəmiyyətlidir. Nağd pul bəzi insanlar üçün büdcəyə nəzarət vasitəsidir: cibdə 50 manat varsa, həmin məbləğ bitdikdən sonra xərcləmə də dayanır. Kartdakı vəsait isə daha asan xərclənə bilər.
Beləliklə, nağd puldan istifadə yalnız texnologiya məsələsi deyil, həm də maliyyə davranışı məsələsidir. Nağd pula üstünlük verənlərin bir hissəsi üçün əsas amil rahatlıq və nəzarət hissidir.
Kart hesabındakı vəsait bank sistemində görünür, əməliyyat elektron şəkildə qeydə alınır. Nağd pul isə insanın fiziki nəzarətindədir. Bu, xüsusilə uzun illər maliyyə münasibətlərini nağd pulla quran insanlar üçün psixoloji rahatlıq yarada bilər.
Üstəlik, kiçik məbləğli alış-verişlərdə nağd ödəniş bəzi insanlar üçün daha praktik görünür. Bazarda, kiçik mağazada, fərdi satıcıdan alış zamanı müştəri “kart keçirməyə ehtiyac yoxdur” yanaşmasını seçə bilir.
Məsələnin başqa tərəfi bizneslə bağlıdır.
Mərkəzi Bankın öz materiallarında da qeyd olunur ki, kölgə iqtisadiyyatında fəaliyyət göstərən müəssisələrin nağd ödənişlərə üstünlük verməsi nağdsızlaşmanın qarşısındakı problemlərdən biridir.
Nağdsız ödəniş zamanı əməliyyat elektron iz buraxır. Bu isə gəlirlərin, dövriyyənin və vergi öhdəliklərinin daha şəffaf izlənməsinə imkan verir. Məhz buna görə nağdsız ödənişlərin genişləndirilməsi təkcə bank sektorunun deyil, həm də dövlətin iqtisadi siyasətində mühüm istiqamətlərdən biridir.
Məsələ, görünür, nağd pulun birdən-birə yox olması deyil. İnsanların hansı ödəniş formasını seçəcəyini müəyyən edən səbəblərin dəyişməsidir.
Əgər kartla ödəmək daha rahat, daha sürətli və daha sərfəli olarsa, nağdsız ödənişlərin payı artacaq. Əgər insanlar nağd pulu büdcəyə nəzarətin daha yaxşı üsulu hesab edirlərsə, əskinaslar dövriyyədə qalmağa davam edəcək.
Beləliklə, Azərbaycanda nağd pula marağın səbəbi yalnız “köhnə vərdiş” deyil. Burada psixologiya, maliyyə davranışı, biznesin iş modeli, texnoloji əlçatanlıq və iqtisadi şəffaflıq bir-birinə qarışır.
Və rəqəmlər göstərir ki, kartların sayı və POS-terminalların sürətlə artmasına baxmayaraq, nağd pul hələ uzun müddət Azərbaycan iqtisadiyyatının cibimizdə daşıdığımız ən tanış “ödəniş aləti” olaraq qala bilər.
MONETAR.AZ
