Türkiyə milli valyutasının ucuzlaşması və Yaxın Şərqdəki gərginlik fonunda artan neft qiymətləri regional iqtisadiyyatda yeni reallıqlar diktə edir. 2026-cı ilin aprel ayının ortalarına olan göstəricilər Türkiyə lirəsinin dollar və digər bərk valyutalar qarşısında tarixi minimumlarını yenilədiyini göstərir. Son illərin xroniki probleminə çevrilən lirənin ucuzlaşması, bu dəfə qlobal enerji daşıyıcılarının bahalaşması ilə birləşərək daha mürəkkəb makroiqtisadi mənzərə yaradıb.
Makroiqtisadi disbalans və "İkili kəsir" problemi
Türkiyə iqtisadiyyatı hazırda "klassik böhran" ssenarisini yaşayır: həm dövlət büdcəsinin, həm də xarici ticarət balansının mənfi saldoda olması valyuta ehtiyatları üzərində təzyiqi artırır. Mütəxəssislərin fikrincə, Türkiyənin xarici kapitaldan asılılığı və idxalın ixracı üstələməsi lirəni xarici şoklara qarşı həssas edir. Maliyyə analitikləri qeyd edirlər ki, Türkiyə Mərkəzi Bankının (TCMB) sərt pul-kredit siyasətinə keçid cəhdləri inflyasiya gözləntilərini tam cilovlaya bilməyib. 2023-cü il seçkilərindən sonra uçot dərəcəsinin 50 %-ə çatdırılmasına və rəhbərliyə peşəkar kadrların gətirilməsinə baxmayaraq, siyasi təzyiqlər və kreditləşmənin sürətli artımı manevr imkanlarını məhdudlaşdırır. Cari ilin aprel ayına olan məlumata görə, lirə təkcə ilin əvvəlindən bəri 4%-dən çox dəyər itirib.
Enerji faktoru: 140 dollarlıq neftin zərbəsi
Türkiyə üçün ən böyük risk faktoru xaricdən alınan enerji resurslarıdır. Hörmüz boğazı ətrafındakı hərbi-siyasi gərginlik səbəbindən "Brent" markalı neftin qiymətinin 140 dollara yaxınlaşması rəsmi Ankara üçün tədiyyə balansının daha da pisləşməsi deməkdir. Enerji xərclərinin artması daxili bazarda zəncirvari bahalaşmaya və inflyasiyanın 30-35% dəhlizində "donub qalmasına" səbəb olur. Bu vəziyyət mərkəzi bankı valyuta intervensiyalarına məcbur edir ki, bu da qızıl-valyuta ehtiyatlarının sürətlə əriməsi ilə nəticələnir.
Turizm sektorunda "ucuzluq" illüziyası
Azərbaycanlı və rusiyalı turistlər arasında geniş yayılmış "lirə düşürsə, istirahət ucuzlaşır" qənaəti cari mövsümdə özünü doğrultmur. Bunun bir neçə fundamental səbəbi var:
Türkiyə otelləri öz qiymət siyasətlərini avro və dollar üzərində qururlar. Daxili inflyasiya və enerji xərclərinin artması xidmət sektorunda qiymətlərin xarici valyutada belə yüksəlməsinə rəvac verir.
Neftin bahalaşması birbaşa aviabiletlərin qiymətinə təsir edir. Bu, turpaketlərin ümumi dəyərində nəqliyyat xərclərinin payını artırır. Baxmayaraq ki, manatın lirəyə qarşı məzənnəsi alıcılıq qabiliyyətini artırır, Türkiyə daxilindəki hiperinflyasiya bu üstünlüyü minimuma endirir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, Türkiyə lirəsinin sabitləşməsi birbaşa Yaxın Şərqdəki münaqişənin müddətindən və neft qiymətlərinin dinamikasından asılı olacaq. Əgər enerji qiymətləri yüksək qalmağa davam edərsə, TCMB uçot dərəcəsini yenidən artırmaq məcburiyyətində qala bilər ki, bu da iqtisadi artımın yavaşlaması deməkdir.
Azərbaycanlı investorlar və turistlər üçün mövcud vəziyyət ehtiyatlı davranmağı tələb edir. Türkiyə bazarı alış-veriş üçün cəlbedici qalsa da, uzunmüddətli investisiyalar və iri turizm xərcləri planlaşdırılarkən qlobal enerji bazarındakı dalğalanmalar mütləq nəzərə alınmalıdır.
MONETAR.AZ
