ABŞ Ticarət Nazirliyi Çin şirkətlərinin Vaşinqton tərəfindən tətbiq edilən ixrac qadağalarını xarici ölkələr vasitəsilə dolayısı ilə keçməsinin (yan keçməsinin) qarşısını almaq üçün növbəti sərt addımını atıb. Dünən elan edilən yeni tənzimləməyə əsasən, qabaqcıl süni intellekt (AI) çiplərinin Çindən kənarda fəaliyyət göstərən, lakin birbaşa və ya dolayısı ilə Çin kapitalına məxsus olan törəmə şirkətlərə və filiallara satışı üçün xüsusi hökumət lisenziyası tələb olunacaq.
ABŞ Ticarət Nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərən Sənaye və Təhlükəsizlik Bürosu (Bureau of Industry and Security - BIS) tərəfindən yayılan bildirişdə qeyd olunur ki, baş ofisi, əsas idarəetmə orqanı və ya nəzarət strukturu Çin Xalq Respublikasında yerləşən şirkətlərin xaricdə qeydiyyatdan keçmiş törəmə qurumlarına yüksək məhsuldarlıqlı prosessorların ixracı, reixracı və ya ölkədaxili ötürülməsi artıq xüsusi dövlət icazəsi (lisenziya) olmadan qətiyyən mümkün olmayacaq.
Bu qərar rəsmən təsdiq edir ki, ABŞ-ın birbaşa Çinə qoyduğu embarqolara baxmayaraq, son bir ilə yaxın müddətdə NVIDIA və AMD kimi texnoloji nəhənglərin süni intellekt üçün nəzərdə tutulmuş ən güclü çipləri Çin şirkətlərinin Avropa, Yaxın Şərq və ya Asiyanın digər ölkələrindəki törəmə qurumları tərəfindən qanuni şəkildə satın alına bilirdi. 2025-ci ilin may ayında Co Bayden administrasiyasının hazırladığı “AI Diffusion Rule” (Süni İntellektin Yayılması Qaydası) mexanizmində qalan bəzi hüquqi boşluqlar bu cür dolayısı tədarüklərə imkan verirdi.
Məhdudiyyətlərin xronologiyası ABŞ-ın iki fərqli administrasiyası dövründə davamlı olaraq sərtləşmə xətti üzrə inkişaf edib:
-
Bayden Dövrü: Qabaqcıl AI çiplərinin birbaşa Çinə satışına tam qadağa qoyuldu.
-
Tramp Dövrü: Donald Tramp administrasiyası bu məhdudiyyətləri strateji olaraq daha da dərinləşdirdi. Bununla belə, Tramp administrasiyası yaxın keçmişdə müəyyən bir kompromisə gedərək Nvidia-ya məhsuldarlıq və güc baxımından ikinci səviyyədə (mid-tier) olan bəzi AI çiplərini ABŞ hökuməti tərəfindən ciddi şəkildə yoxlanılmış və təsdiqlənmiş cəmi 10 Çin qurumuna satmağa icazə vermişdi. Son hesabatlar göstərir ki, bu xüsusi icazələr çərçivəsində reallaşan əməliyyatların həcmi qlobal bazara təsir edə bilməyəcək dərəcədə məhdud qalıb.
Huawei və DeepSeek ittifaqıVaşinqtonun sanksiya və embarqo təzyiqləri Çin texnologiya sektorunu tam müstəqilliyə və daxili əvəzləmə (import substitution) modelinə keçidi sürətləndirməyə vadar edir.
Beynəlxalq ekspertlərin rəyinə görə, ABŞ-ın xarici filialları hədəf alan bu son qərarı qlobal çip sənayesində geoiqtisadi rəqabəti pik həddə çatdıracaq və Çin hökumətini daxili yarımkeçirici sənayesinə yüz milyardlarla dollar həcmində yeni təcili dövlət investisiyaları yatırmağa sövq edəcək.
