Smartfon və planşetlər gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildikcə, onların azyaşlı uşaqlar tərəfindən istifadəsi də artır. Valideynlər bəzən uşağı sakitləşdirmək, yemək yedirmək və ya diqqətini yayındırmaq üçün ekranlardan istifadə edirlər. Lakin mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, erkən yaşlarda və uzun müddət ekran qarşısında qalmaq uşağın nitq, idrak və sosial inkişafına mənfi təsir göstərə bilər.
Loqopedlər və uşaq psixoloqları bildirirlər ki, son illərdə nitq ləngiməsi ilə bağlı müraciətlərin artdığı müşahidə olunur. Bunun səbəbi təkcə ekran istifadəsi olmasa da, uzunmüddətli və nəzarətsiz ekran vaxtı risk faktorlarından biri hesab edilir.
Erkən uşaqlıq dövründə dil bacarıqları əsasən valideyn və digər insanlarla canlı ünsiyyət zamanı formalaşır. Uşaq sual-cavab edir, mimika və jestləri müşahidə edir, səsləri təqlid edir və bu proses onun nitq inkişafını dəstəkləyir. Ekran qarşısında passiv vaxt keçirmək isə bu qarşılıqlı ünsiyyətin yerini tam əvəz edə bilmir.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, bəzi uşaqlarda uzunmüddətli ekran istifadəsi aşağıdakı hallarla müşayiət oluna bilər:
- nitqin gec inkişafı;
- diqqətin cəmlənməsində çətinlik;
- sosial ünsiyyət bacarıqlarının zəifləməsi;
- emosiyaların tənzimlənməsində problemlər;
- yuxu rejiminin pozulması.
Bununla belə, bu əlamətlər yalnız ekran istifadəsi ilə izah olunmur və hər bir uşağın inkişafı fərdi şəkildə qiymətləndirilməlidir.
Bəzən mediada və sosial şəbəkələrdə "virtual autizm" ifadəsinə rast gəlinir. Lakin qeyd etmək vacibdir ki, bu termin rəsmi tibbi diaqnoz deyil.
Bəzi mütəxəssislər uzun müddət sosial ünsiyyətdən məhrum qalan və həddindən artıq ekran qarşısında vaxt keçirən uşaqlarda autizmə bənzər davranış əlamətlərinin müşahidə oluna biləcəyini bildirirlər. Ancaq bu hallar autizm spektr pozuntusu ilə eyniləşdirilə bilməz. Belə əlamətlər müşahidə olunarsa, diaqnoz yalnız pediatr, uşaq nevroloqu və ya uşaq psixiatrı tərəfindən qoyula bilər.
Uşaq inkişafı üzrə çalışan mütəxəssislər son illərdə nitq inkişafı, diqqət problemləri və davranış çətinlikləri ilə bağlı müraciətlərin artdığını qeyd edirlər. Bunun səbəbləri arasında ekran istifadəsi ilə yanaşı, fərdi inkişaf xüsusiyyətləri, genetik amillər, eşitmə problemləri və digər tibbi faktorlar da yer alır.
Bu səbəbdən uşağın danışığında və ya inkişafında gecikmə müşahidə edilərsə, vaxt itirmədən mütəxəssisə müraciət etmək tövsiyə olunur.
Rəqəmsal texnologiyalar müasir həyatın ayrılmaz hissəsi olsa da, erkən uşaqlıq dövründə onların balanslı istifadəsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Hazırkı elmi məlumatlar göstərir ki, həddindən artıq və nəzarətsiz ekran istifadəsi bəzi uşaqlarda nitq, diqqət və sosial bacarıqların inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, hər bir inkişaf gecikməsinin səbəbi fərqli ola bilər və düzgün qiymətləndirmə üçün mütəxəssis müayinəsi vacibdir.
MONETAR.AZ
