Qlobal maliyyə bazarları və dünya liderləri ABŞ prezidenti Donald Trampın İranla danışıqlarda irəliləyişə dair açıqlamalarından sonra ehtiyatlı optimizm və ciddi qeyri-müəyyənliyin qarışığı fonunda vəziyyəti dəyərləndirməyə çalışırlar. Bu açıqlamalara strateji əhəmiyyətli Hörmüz boğazının tam açılması ilə bağlı iddialar da daxildir.
Hörmüzlə bağlı ziddiyyətli siqnallarCümə günü Tramp sosial şəbəkələrdə İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını təhvil verməyə və Hörmüz boğazını tam açmağa razılaşdığını bildirdikdən sonra bazarlarda əhval-ruhiyyə kəskin dəyişməyə başladı.
Bu bəyanat fevralın sonunda başlayan münaqişənin davamlı şəkildə deeskalasiyası ilə bağlı ümidləri artırsa da, Tehrandan gələn təkziblər vəziyyəti qısa müddətdə qeyri-müəyyənləşdirdi.
İran parlamentinin üzvü Mahmoud Nabavian boğazın “tam açıq” olması iddiasını rədd edərək bildirdi ki, İran kommersiya gəmilərindən rüsum yığmağa davam edəcək. Bu mövqe dövlət mediası tərəfindən də dəstəkləndi.
Potensial razılaşmanın maliyyə şərtləri ilə bağlı da qarışıqlıq yarandı. Məlumatlı mənbələr ABŞ-ın uran üzrə güzəştlər müqabilində dondurulmuş İran vəsaitlərindən 20 milyard dollara çıxış təklif etdiyini bildirsə də, Tramp sonradan televiziya müsahibəsində bu təklifi inkar etdi.
Bu “siqnallar və əks-siqlar” İsrail və Livan arasında yüksək riskli 10 günlük atəşkəsin qüvvədə olduğu, ABŞ və İran arasında daha geniş atəşkəsin isə ayın sonunda bitəcəyi bir dövrdə baş verir.
Analitiklər hesab edirlər ki, Trampın bu cəsarətli açıqlamaları Tehranın yekun razılaşmaya daha tez gəlməsi üçün məqsədli danışıqlar taktikasıdır.
Diplomatik maneələr və təchizat narahatlıqlarıDetalların qeyri-müəyyən olmasına baxmayaraq, rəsmi danışıqlara hazırlıq aparıldığı bildirilir. Yüksək vəzifəli rəsmilər qeyd edirlər ki, Pakistanın vasitəçiliyi ilə danışıqlar artıq bazar ertəsi bərpa oluna bilər.
Gözlənilir ki, ABŞ nümayəndə heyətinə vitse-prezident J. D. Vance rəhbərlik edəcək, onu Stiv Vitkoff və Cared Kuşner müşayiət edəcəklər.
Fransa prezidenti Emmanuel Makron və Böyük Britaniyanın baş naziri Kir Starmer də daxil olmaqla bir sıra xarici liderlər ehtiyatlı olmağa çağırıblar. Onların fikrincə, istənilən “irəliləyiş” yalnız “işlək və uzunmüddətli” həllərə çevrildikdən sonra bazarlar sülh faktorunu tam qiymətləndirə bilər.
Əsas mübahisə mövzusu olaraq Hörmüz boğazının gələcək idarə olunması qalır. Bu su yolu dünya üzrə xam neft tədarükünün təxminən beşdə birinin keçdiyi strateji marşrutdur.
İranın bu keçidin idarə olunmasında iştirakı ehtimalı həm Fars körfəzi enerji istehsalçılarını, həm də Asiya və Avropadakı iri istehlakçıları narahat edir.
Tramp isə bildirib ki, İran limanlarına tətbiq olunan ABŞ hərbi blokadası yalnız yekun razılaşma imzalandıqdan sonra aradan qaldırılacaq. Onun sözlərinə görə, fikir ayrılıqları qalsa da, “biz bunu həll etməliyik”.
