Türkiyə, Bosfor və Dardanel boğazlarından tranzit keçən beynəlxalq gəmilər üçün rüsumları növbəti dəfə artırıb. Bu qərar, Süveyş kanalında gözlənilən yeni bahalaşma dalğası ilə eyni vaxta təsadüf edərək qlobal yükdaşıma tariflərinə əlavə təzyiq yaradır.
Türkiyə Nəqliyyat və İnfrastruktur Nazirliyinin rəsmi bəyanatına əsasən, 1 iyul 2026-cı il tarixindən etibarən qüvvəyə minən yeni tarif hər xalis tonaj üçün 6,70 ABŞ dolları təşkil edir. Bu, əvvəlki 5,83 dollarlıq tariflə müqayisədə 14,9%-lik kəskin artım deməkdir. Yeni qiymətlər 30 iyun 2027-ci ilədək qüvvədə qalacaq.
1936-cı il Montrö Konvensiyasına əsasən, Türkiyə boğazlardan nonstop (dayanmadan) keçən gəmilərdən sanitariya nəzarəti, mayak və xilasetmə xidmətlərinə görə rüsum toplamaq hüququna malikdir. Bu hesablamalar tarixi "Qızıl Frank" vahidinə əsaslanır.
Bu addım 2022-ci ildən bəri həyata keçirilən üçüncü böyük tarif islahatıdır:
-
1983–2022: Təxminən 40 il boyunca tarif dəyişməz qalaraq hər ton üçün cəmi 0,80 dollar olub.
-
2022: Prezident fərmanı ilə rüsum 5 dəfədən çox artırılaraq 4,08 dollara qaldırılıb və illik indeksasiya sisteminə keçilib.
-
2023–2025: Qiymətlər ardıcıl olaraq 4,42 dollar, 5,07 dollar və nəhayət, ötən il 5,83 dollara qədər yüksəldilib.
-
1 İyul 2026 (Cari vəziyyət): Yeni rekord hədd – 6,70 dollar. (Məsələn, 10 000 tonluq standart gəminin ümumi keçid xərci 2022-ci ildən əvvəlki 3 240 dollardan hazırda təxminən 25 000–67 000 dollar diapazonuna yüksəlib).
Boğazlardan keçən gəmi axınının miqyası bu qərarın maliyyə çəkisini aydın göstərir. 2025-ci ilin yekunlarına görə, Bosfor və Dardaneldən 40 170-dən çox gəmi keçib.
Türkiyə xəzinəsinin xarici valyuta daxilolmalarında ciddi sıçrayış proqnozlaşdırılır: 2024 İyul – 2025 İyun gəliri: 223 milyon dollar, 2025 İyul – 2026 İyun gözləntisi: 254 milyon dollar. Gəmi axını sabit qalarsa, illik gəlirlərin daha 15% artacağı gözlənilir.
Tarif artımı ilk növbədə Qara dəniz limanlarından reallaşdırılan neft, neft məhsulları və taxıl ixracına təsir edəcək. Xüsusilə Rusiyanın "Sovkomflot" şirkəti və Novorossiysk Dəniz Ticarət Limanı üçün hər bir reysin iqtisadi səmərəliliyi aşağı düşəcək.
Vəziyyəti qlobal ticarət üçün daha da qəlizləşdirən məqam iki əsas dəniz dəhlizində paralel qiymət artımlarının baş verməsidir. Türkiyənin qərarından cəmi iki həftə sonra, 15 iyul 2026-cı il tarixindən etibarən Süveyş Kanalı Administrasiyası da əlavə rüsumları kəskin artırır.
Türkiyəli iqtisadçı Dilruba Taşkın hələ iyun ayındakı xəbərdarlığında məsələnin qlobal bazarlara mənfi təsirini belə izah etmişdi: "Hörmüz boğazında gəmiçiliyə dair təhlükəsizlik risklərinin davam etdiyi şəraitdə Türkiyə boğazlarından keçidin bahalaşması qaçılmaz olaraq logistika xərclərini və daşınma tariflərini artıracaq. Bu isə beynəlxalq ticarətdə son məhsul qiymətlərinə əlavə inflyasiya təzyiqi göstərə bilər."
MONETAR.AZ
