Bir vaxtlar məktubların və açıqcaların üzərində görünən kiçik poçt markaları bu gün bəzi insanlar üçün sadəcə rabitə vasitəsinin bir hissəsi deyil. Onlar tarix, kolleksiya və hətta potensial investisiya predmetinə çevrilə bilir. Dünyada milyonlarla insanın maraq göstərdiyi filateliya Azərbaycanda da uzun illərdir özünəməxsus kolleksiyaçılar çevrəsinə malikdir.
Filateliya yalnız mümkün qədər çox marka toplamaq demək deyil. Kolleksiyaçı üçün markanın buraxılış ili, tirajı, mövzusu, çap xüsusiyyətləri, fiziki vəziyyəti və nadirliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən eyni nominala malik iki marka arasında kolleksiya bazarında ciddi qiymət fərqi yarana bilər.
Azərbaycanın poçt markaları tarixinin başlanğıcı 1919-cu ilə gedib çıxır. Həmin ilin iyununda Azərbaycan Demokratik Respublikası hökuməti poçt markalarının buraxılması barədə qərar qəbul edib və ilk markalar oktyabrın 20-dən dövriyyəyə buraxılıb. 1920-1923-cü illərdə Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının, 1923-1992-ci illərdə isə SSRİ-nin poçt markalarından istifadə olunub. Müstəqil Azərbaycanın müasir poçt markalarının nəşrinə isə 1992-ci ildən başlanılıb.
Bu tarix filatelistlər üçün Azərbaycanın markalarını təkcə kolleksiya əşyası deyil, həm də ölkənin siyasi və mədəni tarixini izləmək üçün mənbəyə çevirir.
Filateliyada qiyməti yalnız markanın yaşı müəyyən etmir. Köhnə olan hər marka avtomatik olaraq bahalı hesab edilmir.
Kolleksiyaçılar üçün tiraj məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Az sayda buraxılmış marka və ya blokların gələcəkdə daha çox maraq doğurması mümkündür. Eyni zamanda markanın qorunma vəziyyəti, dişlərinin bütövlüyü, kağızın vəziyyəti, rənglərin solub-solmaması və markanın istifadə olunub-olunmaması da qiymətləndirməyə təsir göstərir.
Bəzən isə əsas məsələ markanın üzərindəki mövzudur. Tarixi hadisələrə, tanınmış şəxsiyyətlərə, nadir heyvan və bitkilərə, aviasiyaya, kosmosa və mühüm beynəlxalq tədbirlərə həsr olunmuş buraxılışlar müəyyən kolleksiyaçılar üçün daha maraqlı ola bilər.
Bu sahənin yalnız keçmişin yadigarı olduğunu düşünmək düzgün olmaz. “Azərpoçt”un rəsmi kataloqunda 2026-cı il ərzində də müxtəlif mövzularda yeni markaların dövriyyəyə buraxıldığı görünür. Bunların arasında Milli Paralimpiya Komitəsinin 30 illiyi, Azərbaycanda Fotoqrafiya Sənətinin Tarixi, Ümumdünya Ətraf Mühit Günü, Ümumdünya Şəhərsalma Forumu, EUROPA markasının 70 illiyi, Anatoli Banişevskinin 80 illiyi və XXV Qış Olimpiya Oyunlarına həsr olunmuş markalar var. Rəsmi elektron kataloqda hazırda 350-dən çox marka məhsulu təqdim olunur.
Bu isə filateliyanın yeni mövzular və müasir buraxılışlarla yaşamağa davam etdiyini göstərir.
Filateliya bazarında ən maraqlı məqamlardan biri az tirajlı buraxılışlardır. Məsələn, 2023-cü ildə “Azərbaycan Filatelistlər İttifaqı 25 il” mövzusunda buraxılan xüsusi blokun tirajı cəmi 200 ədəd olub. Eyni mövzudakı suvenir vərəqin tirajı isə 4 min nüsxə təşkil edib.
Bu cür nümunələr göstərir ki, kolleksiyaçı üçün təkcə markanın üzərində nə təsvir olunduğu deyil, neçə ədəd istehsal edildiyi də önəmlidir.
Poçt markalarını “mütləq bahalaşacaq investisiya” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Filateliyada müəyyən markaların zamanla dəyər qazanması mümkün olsa da, bütün kolleksiyaların avtomatik şəkildə bahalaşacağına zəmanət yoxdur.
Markanın gələcək dəyərinə onun nadirliyi, tarixi əhəmiyyəti, vəziyyəti, bazarda ona olan tələb və kolleksiyaçıların marağı təsir edə bilər. Buna görə filateliyanı klassik maliyyə investisiyasından daha çox uzunmüddətli kolleksiya və mədəni sərvət kimi qiymətləndirmək daha doğru yanaşmadır.
Başqa sözlə, markanı yalnız “gələcəkdə baha satacağam” düşüncəsi ilə toplamaq riskli strategiyadır. Lakin müəyyən mövzu üzrə sistemli kolleksiya formalaşdırmaq həm maraqlı hobbi, həm də uzun müddətdə dəyər qazana bilən aktiv yarada bilər.
Mütəxəssislərin yanaşmasına görə, yaxşı kolleksiya çoxlu sayda təsadüfi markanın bir yerə yığılması demək deyil. Filatelist müəyyən istiqamət seçə bilər: yalnız Azərbaycan markaları, müəyyən tarixi dövr, görkəmli şəxsiyyətlər, fauna və flora, aviasiya, kosmos və ya başqa mövzu.
Azərbaycanın poçt markaları üzrə rəsmi platformada da müxtəlif mövzular ayrıca kateqoriyalara bölünüb. Burada tarix, memarlıq, idman, musiqi, incəsənət, flora və fauna, aviasiya, kosmos və digər istiqamətlər üzrə markalara rast gəlmək mümkündür.
Bu yanaşma kolleksiyanı daha sistemli edir və kolleksiyaçının hər yeni marka ilə bağlı müəyyən araşdırma aparmasına imkan yaradır.
Azərbaycanda ilk filatelistlər dərnəyinin 1957-ci ildə Bakıda yaradıldığı, sonrakı illərdə isə təşkilati baxımdan inkişaf etdiyi bildirilir. Müstəqillik dövründə də filatelistlər müxtəlif sərgilərdə iştirak ediblər.
Bu gün isə filateliyanın imkanları yalnız fiziki kolleksiya ilə məhdudlaşmır. “Azərpoçt” yeni markaları elektron kataloqda təqdim edir, markaların beynəlxalq rəsmi nömrələmə sistemində qeydiyyatını aparır və Azərbaycan markalarının beynəlxalq platformalarda təqdim olunmasını təmin edir.
Üstəlik, markaların mövzuları da dəyişən dünyaya uyğunlaşır. Ənənəvi tarixi və mədəni mövzularla yanaşı, ekologiya, beynəlxalq tədbirlər, idman, texnologiya və müasir hadisələr də poçt markalarında öz əksini tapır.
Bəlkə də filateliyanın əsas dəyəri məhz bundadır. Bir neçə santimetrlik marka üzərində ölkənin tarixi, tanınmış insanları, mədəniyyəti, təbiəti və mühüm hadisələri əks oluna bilər.
Ona görə də poçt markası toplamaq sadəcə köhnə kağız parçalarını saxlamaq deyil. Düzgün yanaşdıqda bu, tarixi yaddaşı toplamaqdır.
Əgər məqsəd yalnız tez qazanc əldə etməkdirsə, filateliya zəmanətli gəlir mənbəyi deyil. Amma məqsəd nadir nümunələri araşdırmaq, müəyyən mövzu üzrə kolleksiya yaratmaq və zamanla dəyər qazana biləcək tarixi materialları qorumaqdırsa, poçt markaları hələ də maraqlı kolleksiya sahələrindən biri olaraq qalır.
MONETAR.AZ
