Azərbaycanda onilliklərdir həllini gözləyən, həm bələdiyyə, həm şəhərsalma, həm də birbaşa sosial müstəvidə hər kəsi düşündürən nəhəng bir problem var: sənədsiz evlər. Milli Məclisdə deputat Kamal Cəfərov tərəfindən səsləndirilən “əmlak amnistiyası” və “Şəhərsalma və Memarlıq İli” çərçivəsində xüsusi proqramın qəbul edilməsi təklifi bu mövzunu yenidən ölkə gündəminin mərkəzinə gətirib.
Rəsmi rəqəmlər kifayət qədər ciddidir – söhbət təxminən 500 min sənədsiz evdən və bu evlərdə yaşayan milyonlarla vətəndaşdan gedir. Bəs bu problemin həlli ölkəyə və vətəndaşa nə vəd edir?
Sənədsiz evlərin problemləri
Sənədsiz ev sadəcə hüquqi sənədin (çıxarışın) olmaması demək deyil. Bu, həm vətəndaşın, həm də dövlətin potensial imkanlarının qarşısında dayanan görünməz bir divardır.
Mövcud vəziyyətdə sənədsiz evlərin yaratdığı əsas fəsadlardan biri sosial məhdudiyyətlərdir. Həmin evlərdə yaşayan şəxslər yaşayış yeri üzrə qeydiyyata düşə bilmirlər və bu da övladlarını bağçaya və məktəbə yazdırmaq, eləcə də yerli tibb müəssisələrindən yararlanmaq və digər dövlət xidmətlərini almaq zamanı ciddi bürokratik çətinliklər yaradır.
Digər mühüm problem “ölü kapital” fenomenidir. İqtisadi baxımdan bu evlər dövriyyəyə daxil deyil. Vətəndaş öz mülkünü bankda girov qoyaraq biznes krediti əldə edə bilmir və rəsmi, təhlükəsiz alqı-satqı müqavilələri bağlamaq imkanından məhrum olur.
Eyni zamanda, büdcə itkiləri də ciddi xarakter daşıyır. Yüz minlərlə əmlakın rəsmi qeydiyyatda olmaması səbəbindən dövlət və bələdiyyə büdcələri hər il milyonlarla manatlıq əmlak və torpaq vergisi gəlirlərindən məhrum qalır.
Beynəlxalq təcrübə: Türkiyənin “İmar barışı” bizə nəyi öyrədir?
Dünya praktikasında bu cür kütləvi problemlər adətən mülkiyyət amnistiyaları kimi radikal və kompleks islahatlarla həll olunur. Türkiyənin 2018-ci ildə tətbiq etdiyi “İmar Barışı” proqramı buna ən yaxın nümunələrdən biridir. Həmin proqram çərçivəsində 7 milyondan çox sənədsiz tikiliyə əmlakın dəyərinin təxminən 3 faizi həcmində rüsum ödənilməklə çıxarış verilib.
Azərbaycan bu təcrübəni yerli reallıqlara uyğun şəkildə tətbiq edə bilər. Lakin Türkiyə modelindən çıxarılan dərslər göstərir ki, belə amnistiyalar ciddi risklər də yarada bilər və xüsusilə təhlükəsizlik məsələlərində diqqətli yanaşma tələb olunur.
Riskli zonalar amnistiyadan kənarda qalmalıdır
Amnistiya prosesi nizamsız tikintini stimullaşdırmamalı, əksinə, keçmişdən qalan xaotik vəziyyətə hüquqi nöqtə qoymalıdır. Bu səbəbdən riskli zonalar prosesdən tamamilə kənarda saxlanılmalıdır.
Nəqliyyat infrastrukturu, o cümlədən dəmiryolu xətləri və magistral yolların mühafizə zolaqlarında yerləşən tikililər bu amnistiyaya daxil edilməməlidir. Eyni zamanda, yüksək gərginlikli elektrik xətləri, magistral qaz və neft boru kəmərlərinin yaxınlığında və ya altında yerləşən ərazilər də istisna olunmalıdır. Aktiv sürüşmə və sel zonaları kimi birbaşa həyati təhlükə daşıyan sahələr də amnistiyadan kənar qalmalıdır. Bundan başqa, strateji dövlət torpaqları və kənd təsərrüfatı təyinatlı xüsusi ərazilər də bu prosesə daxil edilməməlidir.
İqtisadi dividend: büdcəyə milyardlar, bazara canlanma
Təhlükəsizlik meyarlarına cavab verən sənədsiz evlərin leqallaşdırılması Azərbaycan iqtisadiyyatında bir neçə istiqamətdə müsbət nəticələr yarada bilər.
Dövlət büdcəsi baxımından bu proses ilkin mərhələdə rüsumlar hesabına milyardlarla manat həcmində birdəfəlik gəlir formalaşdıra bilər. Vergi bazası genişlənəcək və nəticədə hər il müntəzəm olaraq toplanan əmlak və torpaq vergilərinin həcmi artacaq.
Maliyyə sektoru da bundan faydalana bilər, çünki yüz minlərlə yeni daşınmaz əmlak banklar üçün girov predmetinə çevrilərək kreditləşmənin genişlənməsinə şərait yarada bilər. Sosial baxımdan isə mülkiyyət hüququnun rəsmiləşdirilməsi vətəndaşın dövlətə inamını gücləndirə və sosial rifahı yüksəldə bilər.
“Şəhərsalma və Memarlıq İli” çərçivəsində belə bir mərhələli amnistiya proqramının həyata keçirilməsi şəhərlərin rəqəmsal xəritələşdirilməsi və kadastr sisteminin tam formalaşdırılmasına töhfə verə bilər. Eyni zamanda, bu addım gizli iqtisadiyyatın böyük hissəsini leqal müstəviyə çıxararaq dövlət-vətəndaş münasibətlərində daha şəffaf və yeni bir mərhələnin başlanğıcı ola bilər.
MONETAR.AZ
