Azərbaycanda daşınmaz əmlak sektorunun rəsmiləşdirilməsi və kölgə iqtisadiyyatının sıradan çıxarılması istiqamətində tətbiq edilən fiskal alətlər öz real bəhrəsini verir. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin açıqladığı son rəsmi statistikaya əsasən, 2026-cı ilin yanvar-iyun ayları ərzində ölkədə nağdsız qaydada daşınmaz əmlak alan fiziki şəxslərə 17 milyon 50,4 min manat əlavə dəyər vergisi (ƏDV) geri qaytarılıb. Vətəndaşların büdcəsinə rəsmi keşbek kimi qayıdan bu 17 milyon manatlıq kütlə real əmlak bazarında olduqca nəhəng bir alğı-satqı dövriyyəsinin baş verdiyindən xəbər verir.
Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə əsasən, bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərdən nağdsız qaydada alınan yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə görə ödənilmiş ƏDV-nin 30%-i istehlakçılara geri qaytarılır. Ölkədə tətbiq edilən standart ƏDV dərəcəsinin 18% olduğunu rəhbər tutaraq geriyə doğru maliyyə hesablaması apardıqda, əmlak bazarının rəsmi rəqəmləri və miqyası tam aydınlığı ilə ortaya çıxır. Vətəndaşlara ödənilən 17 050 400 manat məbləğində ƏDV geri al (keşbek) toplam ödənilən verginin cəmi 30%-ni təşkil edir. Bu bənddən yola çıxaraq əmlak sektoruna daxil olan nağdsız vəsaitlərin həcmini mərhələli şəkildə hesablamaq mümkündür.
İlkin olaraq mənzil alanlar tərəfindən tikinti şirkətlərinə ümumilikdə 56 milyon 834 min 666 manat ƏDV ödənildiyi aydınlaşır. Digər tərəfdən, 18%-lik vergi dərəcəsi ilə bu həcmdə ƏDV-nin formalaşması üçün satılan əmlakların təmiz dəyəri 315 milyon 748 min 144 manat təşkil etməlidir. Yekun addımda isə istehlakçıların banklar vasitəsilə tikinti şirkətlərinin hesabına köçürdüyü toplam vəsaitin düz 372 milyon 582 min 810 manat səviyyəsində olduğu müəyyən edilir. Bu o deməkdir ki, 2026-cı ilin ilk altı ayında rəsmi olaraq qeydiyyata alınan və nağdsız ödəniş sisteminə daxil edilən ilkin əmlak bazarının minimal həcmi təxminən 372,6 milyon manat olub.
Bakı şəhərində tikinti şirkətlərindən alınan yeni mənzillərin orta sahəsini və bazar qiymətlərini əsas götürərək bu nəhəng maliyyə kütləsinin neçə daşınmaz əmlaka bərabər olduğunu fərqli bazar seqmentləri üzrə təhlil etmək olar. Şəhərin kənar rayonlarında və ya regionlarda yerləşən, orta qiyməti 150 000 manat olan ekonom mənzillər əsas götürülsə, bu dövriyyə təxminən 2 484 mənzilə bərabərdir. Şəhər mərkəzinə yaxın, keyfiyyətli binalarda orta qiyməti 250 000 manat təşkil edən premium və biznes seqmentli mənzillər əsas götürülsə, söhbət 1 490 mənzildən gedir. Əmlak ekspertlərinin rəyinə görə, fərqli qiymət diapazonlarının ortalama çəkisini götürdükdə, yanvar-iyun ayları ərzində təxminən 1 800–2 200 arasında yaşayış və qeyri-yaşayış sahəsi tamamilə rəsmiləşdirilərək dövlətin nəzarət-fiskal sisteminə daxil edilib.
Açıqlanan 17 milyon manatlıq ƏDV geri alma statistikası ölkədəki bütöv əmlak bazarını deyil, yalnız müəyyən hüquqi çərçivəyə sığan əməliyyatları əhatə edir. Burada bəzi mühüm iqtisadi məhdudiyyətləri unutmamaq lazımdır. Bir çox vətəndaş mənzil alarkən onun dəyərini tam şəkildə birdəfəyə köçürmür, daxili hissəli ödənişlərlə ödəyir. Qaydalara görə, ƏDV yalnız ödənilən hissəyə uyğun portala yüklənir. Deməli, yuxarıda hesabladığımız 372,6 milyon manatlıq dövriyyənin bir hissəsi tam mənzil satışı deyil, tikilməkdə olan binaların aylıq nağdsız hissəli ödənişləridir.
Həmçinin sistem qanunvericiliklə yalnız bina tikintisi fəaliyyəti göstərən hüquqi şəxslərdən alınan əmlakları əhatə edir. Vətəndaşın digər vətəndaşdan aldığı ikinci əl təkrar bazar köhnə mənzillərdə ƏDV ödənişi tələb olunmadığı üçün onlar bu 372 milyon manatlıq şəffaflıq hesabatından kənarda qalırlar. Son olaraq, ƏDV-nin bir hissəsinin qaytarılması tətbiqi ümumi sahəsi 500 kvadratmetrdən çox olmayan yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə şamil edilir. Kifayət qədər böyük ölçülü kommersiya obyektləri və ya lüks villalar bu güzəştdən yararlana bilmədiyi üçün bu statistikaya təsir göstərmir. Yekun analitik rəy göstərir ki, nağdsız əmlak alğı-satqısı üzrə vətəndaşlara 17 milyon manatdan çox vəsaitin qaytarılması təkcə əhalinin maliyyə yükünü yüngülləşdirmir, həm də tikinti sektorunda rəsmi dövriyyəni və vergi bazasını əhəmiyyətli dərəcədə böyüdür.
