Bir vaxtlar dünya iqtisadiyyatının mərkəzi yalnız Amerika Birləşmiş Ştatları hesab olunurdu. Dünyanın əksər ölkələri üçün əsas bazar Vaşinqton idi və qlobal ticarətin istiqamətini Amerika müəyyən edirdi. Ancaq son 25 ildə səssiz, amma çox böyük bir dəyişiklik baş verdi. İndi dünyanın xəritəsinə baxanda görürük ki, bir çox ölkə artıq üzünü Qərbdən Şərqə - Çinə çevirib. Bu dəyişiklik təkcə böyük dövlətlərdə deyil, Azərbaycan kimi regional ölkələrdə də açıq hiss olunur.
Azərbaycan da bu qlobal iqtisadi dönüşümün bir hissəsinə çevrilib. Əgər 2000-ci ildə ölkənin əsas ticarət tərəfdaşlarından biri ABŞ idisə, 2025-ci ildə Çin artıq daha böyük iqtisadi tərəfdaş kimi ön plana çıxır. Bu isə sadəcə rəqəmlərin dəyişməsi deyil, yeni dünya iqtisadi düzəninin formalaşmasının göstəricisidir.
Azərbaycanın Çinlə ticarətinin artmasının bir neçə əsas səbəbi var. Çin son 20 ildə dünyanın ən böyük istehsal mərkəzinə çevrilib və Azərbaycan bazarında satılan elektronika, texnika, sənaye avadanlıqları, avtomobil hissələri və gündəlik məhsulların böyük hissəsi artıq Çindən gəlir. Bundan əlavə, Çin “Bir Kəmər, Bir Yol” layihəsi çərçivəsində Cənubi Qafqaza və Orta Dəhlizə xüsusi strateji əhəmiyyət verir. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və Orta Dəhliz marşrutu da Azərbaycanın tranzit ölkə kimi rolunu gücləndirib.
Bununla belə, Azərbaycanın Amerika Birləşmiş Ştatları ilə münasibətlərinin zəiflədiyini demək düzgün olmaz. ABŞ hələ də enerji layihələri, təhlükəsizlik əməkdaşlığı, Qərb investisiyaları, maliyyə və texnologiya sahələrində Azərbaycanın mühüm tərəfdaşlarından biri olaraq qalır. Yəni ticarət həcmi baxımından Çin önə keçsə də, siyasi və strateji baxımdan Azərbaycan balans siyasəti yürütməyə çalışır.
Regionda baş verən proseslər də bu tendensiyanı təsdiqləyir. Qazaxıstan, Rusiya, İran və Türkiyə kimi ölkələr də son illərdə Çinlə ticarəti əhəmiyyətli dərəcədə artırıblar. Bu isə Asiyanın dünya iqtisadiyyatında çəkisinin sürətlə artdığını göstərir.
Azərbaycan üçün bu vəziyyət həm imkanlar, həm də risklər yaradır. Çinlə iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi Azərbaycan üçün yeni bazarlara çıxış, tranzit gəlirlərinin artması, logistika və infrastruktur investisiyalarının çoxalması kimi üstünlüklər yarada bilər. Digər tərəfdən, Çin məhsullarından yüksək asılılıq, yerli istehsalın rəqabətdə çətinlik çəkməsi və ABŞ–Çin rəqabətinin regiona təsiri kimi risklər də mövcuddur.
Azərbaycanın 2025-ci ildə Çinlə ABŞ-dan daha çox ticarət etməsi ölkənin iqtisadi prioritetlərinin dəyişdiyini göstərir. Bu dəyişiklik həm Çinin qlobal iqtisadi yüksəlişinin, həm də Azərbaycanın Avrasiya tranzit və ticarət şəbəkəsində daha mühüm mövqe qazanmasının nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
