Azərbaycan iqtisadiyyatında xarici ticarət balansının əsas dayağı hesab olunan enerji sektoru 2026-cı ilin ilk rübündə zəifləyən dinamika nümayiş etdirib. Dövlət Statistika Komitəsinin açıqladığı son göstəricilər göstərir ki, qlobal bazarlarda enerji qiymətlərinin enməsi ölkənin ixrac gəlirlərinə birbaşa təsir edib. Bunun fonunda qeyri-neft sektorunda, xüsusilə aqrar-sənaye məhsullarında sürətli yüksəliş müşahidə olunur. İlk rübün statistikası göstərir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı tədricən yeni ixrac modelinə keçid mərhələsinə daxil olur. Əgər əvvəlki illərdə əsas gəlir yalnız neft və qazdan formalaşırdısa, indi şəkər, pambıq, tütün və emal olunmuş kənd təsərrüfatı məhsulları ixrac xəritəsində daha görünən yer tutmağa başlayıb.
Neft və qaz gəlirləri azalır
Azərbaycanın əsas ixrac məhsulu olan xam neft üzrə həm həcm, həm də gəlir azalıb. İlk üç ay ərzində ölkədən 5 milyon tondan bir qədər çox neft ixrac edilib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 15 faiz azalma deməkdir.
Daha diqqətçəkən məqam isə gəlirlərdəki geriləmədir. Neft satışından daxil olan vəsait bir ildə 25 faizdən çox azalaraq 2,5 milyard dollara düşüb. Bu, dünya bazarlarında neftin ucuzlaşmasının Azərbaycan iqtisadiyyatına təsirini açıq göstərir.
Təbii qaz ixracında isə fərqli mənzərə yaranıb. İxrac edilən qazın həcmi artsa da, qiymətlər aşağı düşdüyü üçün ümumi gəlir azalıb. İlk rübdə xaricə 6 milyard kubmetrdən çox qaz satılıb, lakin əldə olunan gəlir ötən illə müqayisədə 14 faizdən çox geriləyib.
Enerji sektorunda ən böyük azalma elektrik enerjisi ixracında qeydə alınıb. Bu sahədən gələn valyuta gəlirləri təxminən 80 faiz azalıb.
Şəkər ixracında rekord artım
İlk rübün ən diqqətçəkən nəticələrindən biri şəkər ixracında baş verən sıçrayış olub. Azərbaycan bu ilin ilk üç ayında 42 min tondan çox şəkər ixrac edib. İxracın həcmi və gəliri ötən illə müqayisədə təxminən 4,5 dəfə artıb.
Şəkər ixracından ölkəyə daxil olan valyuta 28 milyon dollara yaxınlaşıb. Bu dinamika daxili emal sənayesinin və regional bazarlara çıxış imkanlarının genişləndiyini göstərir.
Pambıq sektoru yenidən ön plana çıxır
Uzun illər Azərbaycanın əsas kənd təsərrüfatı məhsullarından biri olan pambıq son dövrdə yenidən strateji ixrac məhsuluna çevrilməyə başlayıb.
İlk rübdə pambıq lifi ixracından 57 milyon dollardan çox gəlir əldə olunub. Pambıq ipliyi ixracı da iki dəfəyə yaxın artıb. Ümumilikdə pambıq məhsulları ölkəyə 67 milyon dollardan çox valyuta qazandırıb.
Bu göstəricilər pambıqçılığın artıq yalnız kənd təsərrüfatı deyil, eyni zamanda ixracyönümlü sənaye sahəsinə çevrildiyini göstərir.
Meyvə və tərəvəz daha baha satılır
Aqrar sektorda maraqlı tendensiya meyvə ixracında müşahidə olunur. Fiziki ixrac həcmi ciddi artmasa da, gəlirlər kəskin yüksəlib. Bu isə Azərbaycan məhsullarının xarici bazarlarda daha yüksək qiymətə satıldığını göstərir.
Təzə meyvə ixracından əldə olunan gəlir 134 milyon dolları keçib və bir ildə təxminən 30 faiz artıb. Təzə tərəvəz ixracı da yüksəlib.
Emal məhsullarında da artım qeydə alınıb. Meyvə şirələrinin ixracından gələn gəlirlər təxminən 40 faiz yüksəlib. Bu, emal sənayesinin ixrac strukturunda çəkisinin artdığını göstərən mühüm siqnallardan biri hesab olunur.
Metallurgiya və kimya sənayesi zəifləyir
Qeyri-neft sektorunda bütün istiqamətlər üzrə müsbət dinamika müşahidə edilmir. Ağır sənaye və kimya məhsullarının ixracında geriləmə davam edir.
Qara metallardan hazırlanan məhsulların ixracı təxminən iki dəfə azalıb. Mineral gübrələr, sement klinkerləri və polimer məhsullarında da həm həcm, həm də gəlir baxımından azalma qeydə alınıb.
Bu tendensiya göstərir ki, sənaye ixracı hələ də qlobal qiymət dəyişmələrindən və xarici tələbdən ciddi şəkildə asılıdır.
Yeni iqtisadi model formalaşır?
İlk rübün nəticələri göstərir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı neft-qaz gəlirlərindən tam asılılığı azaltmağa çalışır. Aqrar-sənaye məhsullarının ixracında müşahidə olunan sürətli artım bunu təsdiqləyir. Ancaq ümumi mənzərə göstərir ki, enerji sektoru hələ də ölkənin əsas valyuta mənbəyi olaraq qalır. Neft və qaz gəlirlərindəki azalma xarici ticarət balansına birbaşa təsir edir.
Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ qeyri-neft ixracının həcmini artırmaqla yanaşı, ixrac coğrafiyasını genişləndirmək olacaq. Əks halda enerji bazarlarındakı qiymət dəyişiklikləri Azərbaycan iqtisadiyyatında dalğalanmaları davam etdirəcək.
MONETAR.AZ
