İnsan cəmiyyətinin inkişaf tarixini izləməyin ən maraqlı yollarından biri əmək haqqının necə dəyişdiyinə baxmaqdır. Maaş sadəcə qazanc deyil -o, dövrün iqtisadi modelini, texnologiyasını və hətta insanın əməyə münasibətini əks etdirir. 5 min il əvvəl pivə ilə ödənilən zəhmət bu gün saniyələr içində bank hesabına köçürülür. Bəs bu yol necə başlayıb?
Qədim dövrlər: zəhmətin qarşılığı çörək və pivə
Tarixin ilk “maaş sistemi” puldan çox əvvəl mövcud idi.
-
e.ə. 3100-cü il – Mesopotamiya ərazisində gündəlik işçilərə əmək haqqı olaraq pivə və ərzaq verilirdi. Bu, həm ödəniş, həm də sosial təminat funksiyası daşıyırdı.
-
e.ə. 1750-ci il – Hammurapi Qanunları bəzi peşələr üçün konkret əmək haqqı normalarını (əsasən taxıl formasında) müəyyənləşdirirdi.
-
e.ə. 600-cü il – Lidiya dövlət tərəfindən buraxılan ilk metal sikkəni dövriyyəyə buraxdı və pul anlayışı əmək münasibətlərini dəyişməyə başladı.
Bu dövrdə əmək haqqı daha çox gündəlik yaşayışı təmin etməyə yönəlmişdi. Yığım, investisiya və ya kredit anlayışı hələ formalaşmamışdı.
Orta əsrlər: qızıl, ipək və kağız pul
Zaman keçdikcə iqtisadi münasibətlər mürəkkəbləşdi.
-
950-ci illər – Bizans İmperiyası rəsmiləri həm qızıl sikkə, həm də ipək parça ilə ödəniş alırdılar.
-
1271-ci il – Çində Yuan sülaləsi dövründə kağız pul rəsmi şəkildə tətbiq edildi.
-
1346–1353 – Qara Ölüm Avropada əhalinin kəskin azalmasına səbəb oldu. İşçi qüvvəsinin azalması isə maaşların artmasına gətirib çıxardı.
Bu dövrdə ödənişlər çox vaxt mövsümi və ya illik olurdu. İnsanlar ailə təsərrüfatı ilə əlavə gəlir əldə edərək maliyyə boşluqlarını doldururdular.
Yeni dövr: həftəlik maaşın tətbiqi
17-ci əsrdə ev sənayesi geniş yayıldı. İşçilər məhsul başına ödəniş alırdılar. Bu model fərdi məhsuldarlığı ön plana çıxardı.
-
1659-cu il – Londonda ilk çek yazıldı.
-
1760-cı illər – Sənaye İnqilabı fabriki işçilərin yaranmasına və həftəlik maaş sisteminin formalaşmasına səbəb oldu.
Həftəlik ödəniş həm iş saatlarının izlənməsini asanlaşdırdı, həm də ailə büdcəsinin planlaşdırılmasını mümkün etdi. Maaş artıq yalnız yaşamaq üçün deyil, gələcəyi planlaşdırmaq üçün də vasitəyə çevrildi.
Müasir dövr: qanun, iş saatı və bank köçürməsi
19–20-ci əsrlər əmək münasibətlərində dönüş nöqtəsi oldu.
-
1831-ci il – Böyük Britaniya mallarla ödənişi qadağan etdi və pul maaşı əsas modelə çevirdi.
-
1888-ci il – İş saatlarının dəqiq uçotu başladı.
-
1938-ci il – ABŞ Əmək Qanunu maksimum iş saatını və əlavə ödəniş qaydalarını müəyyən etdi.
-
1972-ci il – elektron köçürmə sistemi tətbiq olundu və maaşlar birbaşa bank hesablarına yatırılmağa başladı.
Bu mərhələdə maaş sistemi daha şəffaf və tənzimlənən hala gəldi. Çeklərdən plastik kartlara keçid əmək münasibətlərini rəqəmsallaşdırdı.
Rəqəmsal dövr: qazandığını dərhal almaq
2013-cü ildə ABŞ-da fəaliyyət göstərən maliyyə texnologiyaları şirkəti Payactiv “Earned Wage Access” (EWA) modelini təqdim etdi. Bu xidmət işçilərə artıq işlədikləri saatlara görə qazandıqları, lakin hələ rəsmi maaş günü çatmadığı üçün ödənilməmiş vəsaiti əvvəlcədən əldə etməyə imkan verir.
Modelin əsas prinsipi sadədir: işçi borc almır, faiz ödəmir və kredit müqaviləsi bağlamır. O, sadəcə artıq qazandığı məbləğin bir hissəsini əvvəlcədən götürür. Ödəniş günü gəldikdə isə həmin məbləğ avtomatik olaraq tutulur.
Qısa müddətdə bu model ABŞ-da və digər ölkələrdə yayılaraq əmək bazarında alternativ likvidlik alətinə çevrildi.
5 min illik tarix göstərir ki, əmək haqqı sistemi texnologiya, qanunvericilik və iqtisadi şəraitlə birlikdə dəyişib. Pivədən sikkəyə, qızıldan çekə, bank köçürməsindən mobil tətbiqlərə qədər uzanan bu yol insanın əməyə münasibətinin təkamülüdür.
Maaşın forması dəyişsə də, onun mahiyyəti eyni qalır: zəhmətin ədalətli qarşılığını təmin etmək. Və görünür, gələcəkdə də texnologiya bu sistemi daha çevik, daha sürətli və daha şəffaf edəcək.
MONETAR.AZ
