Rəflərdə illərin izini daşıyan kitablar, saralmış səhifələr, köhnə nəşrlərin özünəməxsus qoxusu və başqa yerdə tapılması çətin olan əsərlər... Rəqəmsal platformaların kitab dünyasını sürətlə dəyişdirdiyi bir vaxtda bukinistlər hələ də özünəməxsus oxucu auditoriyasını qoruyub saxlayırlar.
Bukinist anlayışı əsasən köhnə, ikinci əl, az tapılan və nadir kitabların alqı-satqısı ilə məşğul olan şəxslərə və ya mağazalara aid edilir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində də bukinist bu məzmunda izah olunur.
Azərbaycanda bukinistlik ənənəsinin tarixi ötən əsrin əvvəllərinə gedib çıxır. Xüsusilə Bakıda bu sahə sovet dövründə daha geniş yayılıb. Müxtəlif illərdə Elmlər Akademiyası və Bakı Dövlət Universitetinin ətrafı, Sabir bağı, Nizami kinoteatrının yaxınlığı, İçərişəhər metrosu ətrafı kimi məkanlarda bukinistlərə rast gəlmək mümkün olub. Sonrakı illərdə isə küçə satışlarının azalması ilə bu mənzərə tədricən dəyişib.
Bununla belə, bukinistlik tamamilə sıradan çıxmayıb. Əksinə, ikinci əl kitab bazarı fərqli formada yaşamaqda davam edir. Bakıda fəaliyyət göstərən bukinist mağazalarında yeni nəşrlərlə yanaşı, köhnə, nadir və kolleksiya xarakterli kitablar da təqdim olunur. Hazırda bukinist mağazalarının onlayn platformalarda da kitabları təqdim etməsi bu sahənin ənənəvi satış modelindən kənara çıxdığını göstərir.
Bukinist dükanlarının əsas üstünlüyü isə məhz onların adi kitab mağazasından fərqlənməsidir. Burada oxucu konkret bir kitab almaqdan daha çox, axtardığı nəşri təsadüfən tapmaq ümidi ilə rəfləri vərəqləyir. Bəzən illər əvvəl nəşr olunmuş, artıq kitab mağazalarında satılmayan bir əsər gözlənilmədən qarşıya çıxır. Bu xüsusiyyət bukinistləri xüsusilə kolleksiyaçılar və müəyyən nəşrlərin arxasınca düşən oxucular üçün cəlbedici edir.
Bukinist bazarında kitabın qiyməti də yalnız onun məzmunu ilə müəyyənləşmir. Nəşrin ili, tirajı, müəllifin imzasının olub-olmaması, kitabın fiziki vəziyyəti, nəşriyyat, dil və nə qədər nadir olması qiymətə təsir göstərə bilər. Buna görə də illərlə rəfdə qalan adi görünüşlü bir kitabın kolleksiyaçı üçün kifayət qədər dəyərli olması mümkündür.
Bu məkanların başqa bir özəlliyi də kitabın ikinci həyatına şərait yaratmasıdır. Bir oxucunun artıq ehtiyac duymadığı kitab başqa bir insan üçün uzun müddətdir axtardığı nəşrə çevrilə bilər. Beləliklə, bukinistlər yalnız alqı-satqı nöqtəsi deyil, həm də kitabların oxucular arasında dövriyyəsini təmin edən bir vasitə kimi çıxış edirlər.
Bakıda bukinist mağazalarının fəaliyyəti ilə bağlı əvvəlki illərdə yayılan məlumatlarda da burada kitab alışı, satışı, sifarişi, dəyişdirilməsi və bəzi hallarda kirayəsi kimi xidmətlərin olduğu qeyd edilib. Müxtəlif dillərdə, o cümlədən Azərbaycan və rus dillərində nəşrlərin üstünlük təşkil etdiyi, digər dillərdə kitabların da tapıldığı bildirilib.
İnternet isə bukinistlərin fəaliyyətini tamamilə aradan qaldırmaq əvəzinə, onların işləmə formasını dəyişib. Artıq oxucu konkret kitabın adını sosial şəbəkədə və ya onlayn kataloqda axtara, satıcı ilə əvvəlcədən əlaqə saxlaya və kitabı mağazaya getməzdən əvvəl sifariş edə bilir. 2026-cı ildə yerli internet istifadəçilərinin müzakirələrində də Bakıda işlənmiş kitabların satıldığı məkanlara marağın davam etdiyi görünür.
Məsələn, Bakıda fəaliyyət göstərən Bukinist mağazasının onlayn kataloqunda hazırda Azərbaycan tarixi, Qarabağ xanlığı, Bakı və İçərişəhər, eləcə də müxtəlif tarixi və ədəbi mövzularda nəşrlər yer alır. Bu da bukinist fəaliyyətinin yalnız köhnə kitabların satışından ibarət olmadığını, tarixi və mədəni məzmun daşıyan nəşrlərin qorunması baxımından əhəmiyyətli rol oynadığını göstərir.
Əslində bukinist dükanına daxil olmaq bir növ kitab axtarışına çıxmaqdır. Burada rəflər arasında gəzərkən əvvəlcədən nəzərdə tutulmayan bir kitabı almaq, illər əvvəl oxunan əsərin köhnə nəşrinə rast gəlmək və ya ailənin kitabxanasında vaxtilə olan bir nəşri yenidən tapmaq mümkündür. Məhz bu təsadüf elementi bukinistliyi adi kitab alışından fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir.
Elektron kitabların, audiokitabların və sürətli onlayn alış-verişin genişləndiyi dövrdə fiziki kitabın, xüsusilə də keçmişdən qalan nəşrin dəyəri başqa məna qazanır. Köhnə kitab yalnız oxumaq üçün mətn deyil, həm də özündə müəyyən dövrün nəşriyyat tarixini, dil xüsusiyyətlərini, dizaynını və bəzən əvvəlki sahibinin izlərini saxlayan maddi mədəniyyət nümunəsidir.
Bu baxımdan bukinistlərin fəaliyyəti kitab satışı ilə məhdudlaşmır. Onlar bir tərəfdən oxucuya artıq bazardan çəkilmiş nəşrlərə çıxış imkanı yaradır, digər tərəfdən isə kitabların unudulmasının qarşısını alırlar. Bir kitabın rəfdən başqa rəfə, bir oxucudan digərinə keçməsi isə əslində onun həyatının davam etməsi deməkdir.
Bəlkə də bukinistlərin ən böyük üstünlüyü elə bundadır: yeni kitab mağazasında oxucu adətən nə axtardığını bilir, bukinistdə isə bəzən kitab oxucunu özü tapır.
MONETAR.AZ
