Biznes dedikdə adətən ofisdə çalışan onlarla əməkdaşdan ibarət şirkət təsəvvür edilsə də, müasir iqtisadiyyatda fərqli biznes modelləri də geniş yayılır. Qeydiyyatdan keçmiş bəzi hüquqi şəxslərin ümumiyyətlə muzdlu işçisi olmur, bir qismində isə cəmi bir nəfər çalışır.
Belə şirkətlərin mövcudluğu öz-özlüyündə qanunsuz fəaliyyət və ya kölgə iqtisadiyyatı anlamına gəlmir. Vergi uçotu və hesabatlılıq qaydaları baxımından şirkətin fəaliyyətinin xüsusiyyətindən asılı olaraq əmək müqaviləsi ilə çalışan işçilərin sayının az olması və ya ümumiyyətlə olmaması mümkündür. Dövlət Vergi Xidməti də hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və vergi uçotunun aparılmasını ayrıca elektron xidmətlər vasitəsilə həyata keçirir.
Azərbaycanda belə biznes modellərinin yayılmasının əsas səbəblərindən biri aktivlərin şirkət üzərində saxlanılmasıdır. Sahibkar daşınmaz əmlakı, torpaq sahəsini, avadanlığı və ya digər aktivləri fiziki şəxs kimi deyil, MMC-nin balansında saxlaya bilər. Bu halda şirkətin gündəlik əməliyyat fəaliyyəti məhdud, işçi sayı isə sıfır ola bilər.
Digər geniş yayılmış model isə “tək nəfərlik biznes”dir. Xüsusilə İT, konsaltinq, dizayn, hüquq və digər xidmət sahələrində çalışan mütəxəssislər korporativ müştərilərlə rəsmi müqavilələr bağlamaq üçün hüquqi şəxs yarada bilirlər. Bu zaman şirkətin təsisçisi, direktoru və faktiki icraçısı eyni şəxs olur.
Autsorsinq də şirkətlərin ştat sayının az olmasına təsir edən amillərdən biridir. Mühasibatlıq, hüquqi xidmət, marketinq, İT, təmizlik və digər funksiyalar ayrıca əməkdaşların işə götürülməsi əvəzinə kənar şirkətlərə həvalə edilə bilər. Nəticədə şirkətin dövriyyəsi kifayət qədər yüksək olsa da, rəsmi ştatında cəmi bir neçə nəfər və ya heç bir muzdlu işçi görünməyə bilər.
İri bizneslərdə isə layihə əsaslı və törəmə şirkətlərdən istifadə bu vəziyyətin başqa səbəblərindən biridir. Məsələn, tikinti, hasilat və daşınmaz əmlak layihələri üzrə ayrıca MMC yaradıla, əsas işçi heyəti isə ana şirkətdə cəmləşdirilə bilər. Bu halda layihə şirkəti əsasən müqavilələrin, aktivlərin və maliyyə əməliyyatlarının idarə olunması üçün istifadə edilir.
Bununla belə, işçisiz və ya minimal heyətlə fəaliyyət göstərən şirkətlərlə bağlı əsas məsələ onların real iqtisadi fəaliyyətinin olub-olmamasıdır. Dövlət Vergi Xidmətinin materiallarında “shell” şirkətlərinin əsas xüsusiyyətlərindən biri real iqtisadi fəaliyyətin olmaması kimi göstərilir. Belə strukturların yalnız vəsaitlərin qəbul edilməsi və köçürülməsi üçün istifadə edilməsi vergi və digər tənzimləyici risklər yarada bilər.
Bu səbəbdən işçi sayının az olması avtomatik olaraq vergi pozuntusu kimi qiymətləndirilə bilməz. Lakin yüksək dövriyyəyə, əhəmiyyətli aktivlərə və geniş əməliyyatlara malik olduğu halda heç bir və ya çox az sayda işçisi olan şirkətlərin fəaliyyəti əlavə risk göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndirilə bilər.
Beləliklə, iqtisadiyyatda bir tərəfdə minlərlə əməkdaşla fəaliyyət göstərən pərakəndə ticarət və xidmət şirkətləri, digər tərəfdə isə layihə, aktiv idarəçiliyi və ya peşəkar xidmət modeli əsasında minimal heyətlə çalışan hüquqi şəxslər mövcuddur. Bu isə şirkətin ölçüsünü yalnız işçi sayı ilə müəyyənləşdirməyin artıq kifayət etmədiyini göstərir.
MONETAR.AZ
