Son onilliklərdə Yer kürəsinin iqlim sisteminə təsir göstərən ən mühüm təbii proseslərdən biri Sakit okeanda formalaşan El Nino və La Nina hadisələridir. Bu iqlim hadisələri təkcə okean sularının temperaturunu dəyişmir, həm də atmosfer dövranına təsir göstərərək dünyanın müxtəlif bölgələrində yağıntı rejimini, temperaturu, quraqlıq və daşqın risklərini dəyişdirir. 1979-cu ildən aparılan müşahidələr göstərir ki, bu iki iqlim mərhələsi mütəmadi olaraq bir-birini əvəz edir və qlobal hava şəraitinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
ENSO sistemi nədir?
El Nino və La Nina hadisələri birlikdə ENSO (El Nino–Southern Oscillation) adlanan təbii iqlim sisteminin mərhələləridir. Bu sistem tropik Sakit okeanda dəniz səthinin temperaturunda baş verən dəyişikliklərlə xarakterizə olunur.
El Nino zamanı okean sularının temperaturu normadan yüksək olur. Bu istiləşmə atmosferdə hava axınlarını dəyişdirərək dünyanın müxtəlif bölgələrində qeyri-adi hava hadisələrinin yaranmasına səbəb ola bilir.
La Nina mərhələsində isə əks proses müşahidə olunur. Dəniz səthinin temperaturu normadan aşağı düşür və bu da atmosfer sirkulyasiyasını fərqli istiqamətdə dəyişdirir.
Bu iki mərhələ arasında neytral dövr də mövcuddur. Həmin vaxt okean sularının temperaturu uzunmüddətli orta göstəricilərə yaxın olur və ENSO sisteminin təsiri nisbətən zəifləyir.
Son yarım əsrin statistikası
1979-cu ildən bəri aparılan müşahidələr göstərir ki, son təxminən 50 ildə ENSO sistemi kifayət qədər aktiv olub.
Bu dövrdə:
-
17 El Nino hadisəsi;
-
19 La Nina hadisəsi;
-
12 neytral il qeydə alınıb.
Statistika göstərir ki, La Nina hadisələri say baxımından bir qədər üstünlük təşkil etsə də, El Nino mərhələləri adətən daha güclü iqtisadi, ekoloji və meteoroloji nəticələrlə yadda qalır.
Tarixə düşən güclü El Nino hadisələri
Müşahidələr göstərir ki, bütün El Nino hadisələri eyni gücdə olmur. Bəzi dövrlər qlobal miqyasda ciddi fəsadlarla yadda qalıb.
1982–1983-cü illərin El Nino hadisəsi Avstraliya və İndoneziyada genişmiqyaslı quraqlığa, ABŞ-ın bəzi bölgələrində isə güclü daşqınlara səbəb olmuşdu.
1997–1998-ci illərin "Super El Nino" müasir dövrün ən güclü ENSO hadisələrindən biri hesab edilir. Həmin dövrdə dünyanın müxtəlif bölgələrində daşqınlar, uzunmüddətli quraqlıqlar, meşə yanğınları və kənd təsərrüfatında ciddi itkilər qeydə alınmışdı.
2015–2016-cı illərin El Nino isə tarixdə qeydə alınan rekord yüksək qlobal temperatur fonunda baş vermişdi. Bu hadisə mərcan riflərinin ağarması, məhsuldarlığın azalması və ekstremal hava hadisələrinin artması kimi ekoloji nəticələrlə müşayiət olunmuşdu.
El Nino hadisələrinin intensivliyi artdıqca onların qlobal təsirləri də daha geniş miqyas alır.
2026-cı ildə yeni El Nino mərhələsi
Rəsmi iqlim müşahidələrinə əsasən, 2026-cı ilin iyun ayında Sakit okeanda yeni El Nino mərhələsi formalaşıb. Alimlərin qiymətləndirmələrinə görə, prosesin 2026–2027-ci illərin qış aylarında daha da güclənməsi mümkündür.
Hazırda hadisənin yekun intensivliyi tam müəyyən edilməsə də, mütəxəssislər bir sıra mümkün təsirləri diqqətdə saxlayırlar.
Bunlara aşağıdakılar daxildir:
-
qlobal orta temperaturun yüksəlməsi;
-
bəzi regionlarda güclü yağıntılar və daşqınların artması;
-
digər bölgələrdə quraqlıq və su ehtiyatlarının azalması;
-
tropik siklon və fırtınaların aktivliyində dəyişikliklər.
Bu təsirlərin hansı səviyyədə reallaşacağı El Nino hadisəsinin gücündən və atmosferlə qarşılıqlı təsirindən asılı olacaq.
İqlim dəyişikliyi ENSO-nun təsirini gücləndirə bilər
Alimlər hesab edirlər ki, qlobal istiləşmə El Nino və La Nina hadisələrinin yaranmasına səbəb olmasa da, onların yaratdığı nəticələrin daha kəskin hiss edilməsinə şərait yarada bilər. Atmosferdə istixana qazlarının artması fonunda temperaturun yüksəlməsi ekstremal yağıntılar, uzunmüddətli quraqlıqlar və rekord istilərin daha tez-tez müşahidə olunmasına səbəb ola bilər.
Bu səbəbdən ENSO hadisələri yalnız meteoroloqlar üçün deyil, kənd təsərrüfatı, energetika, su ehtiyatlarının idarə olunması, sığorta və qlobal iqtisadiyyat baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
El Nino və La Nina Yer kürəsinin iqlim sistemində təbii dəyişkənliyin əsas elementlərindən biridir. Son yarım əsrin statistikası göstərir ki, bu hadisələr müəyyən dövrlərlə təkrarlansa da, onların gücü və yaratdığı təsirlər hər dəfə fərqli olur.
2026-cı ildə formalaşan yeni El Nino hadisəsi hazırda beynəlxalq iqlim mərkəzləri tərəfindən yaxından izlənilir. Onun qarşıdakı aylarda necə inkişaf edəcəyi təkcə Sakit okean hövzəsi üçün deyil, qlobal hava şəraiti, kənd təsərrüfatı, su ehtiyatları və dünya iqtisadiyyatı baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edəcək.
MONETAR.AZ
