Azərbaycanda pul bazasının həcmi 25 milyard manata yaxınlaşıb. Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, 2026-cı il oktyabrın 1-nə pul bazası 24 milyard 817,9 milyon manat təşkil edib. Bu göstərici sentyabrın 1-i ilə müqayisədə 2,4 faiz, ilin əvvəli ilə müqayisədə 10,4 faiz, 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə isə 15,2 faiz artıb. Başqa sözlə, son bir ildə ölkədə pul bazasının həcmi təxminən 3,3 milyard manat artıb.
Pul bazası əsasən dövriyyədə olan nağd manat və bankların Mərkəzi Bankdakı ehtiyatlarından formalaşır. Buna görə göstəricinin artması bank sistemində manat likvidliyinin genişləndiyini göstərən əsas indikatorlardan biridir. Lakin pul bazasının 15,2 faiz artması avtomatik olaraq eyni həcmdə istehlak və ya inflyasiya artımı demək deyil. Burada əsas məsələ əlavə likvidliyin iqtisadiyyatda necə istifadə olunmasıdır.
Əgər bank sistemində yaranan əlavə vəsait kreditləşməyə, investisiyalara və iqtisadi aktivliyə yönəlirsə, bu, biznes dövriyyəsini və iqtisadi artımı dəstəkləyə bilər. Əksinə, pul kütləsinin artımı mal və xidmətlərin təklifində müvafiq genişlənmə ilə müşayiət olunmazsa, daxili tələb və qiymətlər üzərində əlavə təzyiq yarana bilər.
Pul bazasının dinamikasına dövlət maliyyəsi və valyuta bazarındakı əməliyyatlar da təsir göstərir. Dövlət büdcəsindən iqtisadiyyata vəsait daxil olduqda şirkətlərin, podratçıların və əhalinin hesablarında manat likvidliyi artır. Xüsusilə dövlət investisiyaları və infrastruktur layihələri bu prosesdə mühüm rol oynaya bilər.
Digər tərəfdən, xarici valyutanın bazarda manata çevrilməsi də manat likvidliyinin formalaşmasına təsir edən kanallardan biridir. Bu səbəbdən pul bazasındakı artımı yalnız bank sektorundakı kredit aktivliyi ilə izah etmək düzgün olmaz. Fiskal əməliyyatlar, valyuta bazarı və Mərkəzi Bankın öz əməliyyatları birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Pul bazasının illik 15,2 faiz artması diqqət çəkən göstəricidir. Lakin bu rəqəmi birbaşa “inflyasiya olacaq” kimi şərh etmək olmaz. İnflyasiya üçün əsas sual pul bazasının nə qədər artması deyil, pul təklifinin iqtisadiyyatın real istehsal imkanları və tələblə nisbətdə necə dəyişməsidir.
Məsələn, iqtisadi aktivlik və istehsal da genişlənirsə, pul bazasının artımının bir hissəsi iqtisadiyyatın böyüməsini maliyyələşdirə bilər. Əksinə, pul artımı əsasən istehlaka yönələr və təklif buna cavab verməzsə, qiymətlərə təzyiq güclənə bilər.
Bu baxımdan pul bazasının dinamikası Mərkəzi Bank üçün izlənilməsi vacib göstəricilərdən biridir, lakin inflyasiyanın gələcək istiqamətini müəyyən edən yeganə faktor deyil.
Likvidliyin həddindən artıq artması halında Mərkəzi Bankın qarşısında əsas vəzifələrdən biri bazardakı pul kütləsini və faizləri idarə etməkdir. Bunun üçün müxtəlif monetar alətlərdən istifadə oluna bilər. Mərkəzi Bank bazardakı artıq likvidliyi sterilizasiya etmək üçün depozit hərracları və digər açıq bazar əməliyyatlarından istifadə edə bilər.
Digər mühüm alət faiz siyasətidir. Əgər daxili tələb və inflyasiya təzyiqləri güclənərsə, faiz dərəcələri vasitəsilə monetar şərtlərin sərtləşdirilməsi gündəmə gələ bilər.
MONETAR.AZ
