Azərbaycanda əməkhaqqının hesablanması qaydasında dəyişiklik gözlənilir. 2027-ci il martın 1-dən saatlıq minimum əməkhaqqı sisteminin tətbiqinə başlanılması nəzərdə tutulur. Yeni mexanizm xüsusilə yarımştat işləyənlər, tələbələr, pensiyaçılar və mövsümi işçilər üçün yeni imkanlar yarada bilər.
Bəs bu dəyişiklik adi işçinin həyatına necə təsir edəcək? Gündə cəmi 4 saat işləyən şəxs nə qədər maaş ala biləcək? İşəgötürənlər iş saatlarını istədikləri kimi müəyyən edə biləcəklərmi? Ən əsası, saatlıq əməkhaqqı tətbiq ediləndən sonra işçilərin gəlirləri artacaq, yoxsa sadəcə maaşın hesablanma qaydası dəyişəcək?
Milli Məclisin Əmək və sosial siyasət komitəsinin sədri Musa Quliyevin açıqlaması bu məsələləri yenidən gündəmə gətirib. Deputatın sözlərinə görə, saatlıq əməkhaqqı sistemi təkcə yeni ödəniş mexanizmi deyil, həm də əmək bazarına daha çox insanın cəlb olunmasına kömək edə biləcək sosial alətdir.
Yeni sistem kimlərə şamil ediləcək?Hazırda Azərbaycanda əməkhaqqı əsasən aylıq və ya görülən işin həcminə uyğun hesablanır. Ancaq bütün işçilərin tam iş günü işləmək imkanı yoxdur. Bəziləri yalnız bir neçə saat işləyə bilir, bəziləri isə mövsümi və qısamüddətli işlərə cəlb olunur.
Yeni mexanizmin əsas məqsədlərindən biri məhz bu kateqoriyadan olan işçilərin əməyinin ödənilməsini daha aydın qaydalarla tənzimləməkdir.
Müzakirə edilən qanun layihəsinə əsasən, əmək müqaviləsi bir aydan az müddətə bağlandıqda və ya işçinin həftəlik iş vaxtı 20 saatdan çox olmadıqda saatlıq əməkhaqqı sistemindən istifadə edilməsi nəzərdə tutulur.
İlkin mərhələdə sistemin kənd təsərrüfatı və ictimai iaşə sahələrini əhatə etməsi planlaşdırılır. Gələcəkdə digər fəaliyyət sahələrinin də bu siyahıya əlavə edilməsi mümkündür. Tətbiq ediləcək sahələrin siyahısını Nazirlər Kabineti müəyyənləşdirəcək.
Bu o deməkdir ki, saatlıq əməkhaqqı bütün işçilərin aylıq maaş sistemindən çıxarılması demək deyil. Dəyişiklik konkret iş rejimlərinə və fəaliyyət sahələrinə aid olacaq.
Tələbələr, analar və pensiyaçılar üçün nə dəyişəcək?Yeni sistemdən ən çox faydalana biləcək qruplardan biri tələbələrdir. Universitetdə oxuyan gənclərin əksəriyyəti dərslərə görə tam iş günü işləyə bilmir. Bu səbəbdən bəziləri qeyri-rəsmi işlərə üstünlük verir, bəziləri isə ümumiyyətlə işləmək imkanından məhrum olur.
Saatlıq əməkhaqqı ilə tələbə, məsələn, həftədə 15-20 saat işləyərək rəsmi gəlir əldə edə bilər. Restoran, kafe, mağaza və xidmət sahələrində belə iş rejiminə tələbatın artması mümkündür.
Azyaşlı uşaqları olan qadınlar üçün də vəziyyət dəyişə bilər. Hər gün 8 saat işləmək imkanı olmayan analar daha qısa qrafiklə işə qayıda bilərlər. Bu, xüsusilə ofis xidmətləri, təhsil, müştəri dəstəyi və digər uyğun sahələrdə əhəmiyyətli ola bilər.
Pensiyaçılar da yeni imkanlardan yararlana bilərlər. Uzun illər təcrübə toplamış, lakin tam iş günü işləmək istəməyən şəxslər bir neçə saatlıq iş rejimi ilə əmək fəaliyyətlərini davam etdirə bilərlər. Bununla belə, işləyən pensiyaçının pensiya təminatına təsir məsələsi ayrıca qanunvericilik qaydaları ilə tənzimlənir.
Maaşlar artacaq, yoxsa az işləyənlər daha az qazanacaq?Oxucuları ən çox maraqlandıran sual budur. Saatlıq əməkhaqqı sisteminə keçid maaşların avtomatik artması demək deyil. İşçinin aylıq gəliri onun neçə saat işləməsindən və bir saat üçün nə qədər ödəniş müəyyən edilməsindən asılı olacaq.
Məsələn, şərti olaraq saatlıq əməkhaqqı 3 manat müəyyənləşdirilsə, gündə 4 saat və ayda 20 gün işləyən şəxs ay ərzində 240 manat qazana bilər. Eyni tariflə gündə 6 saat işləyən şəxsin aylıq gəliri 360 manat, gündə 8 saat işləyənin qazancı isə 480 manat olar.
Bu rəqəmlər yalnız izah məqsədilə verilən nümunədir. 3 manat qanunla təsdiqlənmiş minimum saatlıq əməkhaqqı deyil.
Burada əsas məsələ saatlıq tarifin necə müəyyən ediləcəyidir. Musa Quliyevin açıqlamasına görə, minimum saatlıq əməkhaqqı minimum aylıq əməkhaqqının bir saatına düşən məbləğdən aşağı ola bilməz.
Beləliklə, yeni mexanizm az saat işləyən şəxsin gəlirini tam iş günü çalışan şəxsin maaşına bərabərləşdirməyəcək. Məqsəd işlənmiş hər saatın müəyyən edilmiş minimum səviyyədən aşağı ödənilməməsidir.
Dünya təcrübəsi: Başqa ölkələrdə saatlıq maaş necə hesablanır?Saatlıq əməkhaqqı Azərbaycanda yeni tətbiq olunsa da, dünyanın bir çox ölkəsində bu sistem uzun illərdir mövcuddur. Bəzi ölkələrdə minimum əməkhaqqı məhz saat üzrə müəyyən edilir və işçinin aylıq gəliri işlədiyi saatların sayına əsasən hesablanır.
Almaniya: 2026-cı ildən minimum saatlıq əməkhaqqı 13,90 avrodur. Sistem yarımştat və mövsümi işçilərə də şamil olunur. Ölkədə Minijob adlanan kiçik məşğulluq modeli də mövcuddur. Bu model insanlara məhdud iş saatları ilə işləmək və gəlir əldə etmək imkanı verir. İş vaxtının qeydə alınması əməkhaqqının düzgün hesablanması baxımından mühüm rol oynayır.
Böyük Britaniya: Minimum əməkhaqqı işçinin yaşına görə fərqlənir. 2026-cı ilin aprelindən 21 yaş və yuxarı işçilər üçün saatlıq minimum 12,71 funt sterlinq müəyyən edilib. Bu sistem yarımştat işləyənlərə də aiddir. İşçi ay ərzində az saat işləsə belə, hər işlədiyi saat üçün qanunla müəyyən edilən minimum ödənişi almalıdır.
Avstraliya: Saatlıq minimum əməkhaqqı ilə yanaşı, qeyri-müntəzəm iş qrafiki ilə çalışanlar üçün əlavə ödəniş mexanizmi də mövcuddur. Müəyyən kateqoriyadan olan təsadüfi və qeyri-sabit qrafikli işçilərə minimum tarifdən əlavə 25 faiz ödəniş tətbiq edilir. Bu yanaşma iş qrafikinin qeyri-sabitliyini müəyyən qədər kompensasiya etməyə xidmət edir.
Niderland: Burada işçinin yaşı nəzərə alınmaqla minimum saatlıq ödəniş müəyyən edilir. İşçinin aylıq gəliri isə faktiki işlədiyi saatlardan asılıdır. Bu sistem tam və natamam iş vaxtı ilə çalışanlar üçün minimum ödəniş standartını daha aydın müəyyənləşdirir.
Bu ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, saatlıq əməkhaqqının tətbiqi ilə kifayətlənmək yetərli deyil. İş vaxtının qeydiyyatı, əlavə iş saatlarının ödənilməsi, məzuniyyət və sosial sığorta hüquqları da eyni qaydada qorunmalıdır.
Azərbaycanda hansı sahələrdə yeni iş imkanları yarana bilər?İlkin mərhələdə kənd təsərrüfatı və ictimai iaşə sektorlarının əhatə olunması nəzərdə tutulduğundan, dəyişikliklərin ilk təsiri məhz bu sahələrdə hiss edilə bilər.
Kənd təsərrüfatında məhsul yığımı, çeşidləmə, qablaşdırma və mövsümi təsərrüfat işlərində qısamüddətli işçi ehtiyacı yaranır. Saatlıq ödəniş bu işlərin rəsmiləşdirilməsini asanlaşdıra bilər.
Restoran və kafelərdə mətbəx işçiləri, ofisiantlar, təmizlik əməkdaşları və köməkçi personal üçün qısa iş qrafikləri daha əlçatan ola bilər. Turizm sektorunda yay mövsümündə otellərə və istirahət mərkəzlərinə əlavə işçi qüvvəsi lazım olur. Gələcəkdə sistemin bu sahəyə də genişləndirilməsi mümkündür.
Daşıma və çatdırılma xidmətlərində günün müəyyən saatlarında işləmək istəyən şəxslər üçün çevik qrafiklər yarana bilər. İT sektorunda isə texniki dəstək, proqramlaşdırma və dizayn kimi xidmətlərdə qısamüddətli iş rejimləri tətbiq oluna bilər. Lakin bu sahələrin yeni sistemə daxil edilməsi ilə bağlı yekun qərarı Nazirlər Kabinetinin müəyyən edəcəyi siyahı göstərəcək.
İşəgötürənlər üçün üstünlük, işçilər üçün risk?Saatlıq əməkhaqqı sahibkarların da marağına cavab verə bilər. Məsələn, restoranın günün bütün saatlarında eyni sayda işçiyə ehtiyacı olmur. Səhər və nahar vaxtı iş yükü arta, günün digər saatlarında isə azala bilər.
Yeni sistem işəgötürənə iş yükünə uyğun əmək qüvvəsi cəlb etmək imkanı verə bilər. Bu, xüsusilə kiçik bizneslər üçün faydalıdır.
Ancaq burada işçilərlə bağlı risklər də var. Təsəvvür edək ki, bir şəxs əvvəl həftədə 40 saat işləyirdi və sabit aylıq maaş alırdı. İşəgötürən onun iş saatlarını azaldarsa, aylıq gəliri də aşağı düşə bilər.
Ona görə də saatlıq əməkhaqqı sistemi işçinin hüquqlarını zəiflətmək üçün istifadə edilməməlidir. İş vaxtının süni şəkildə azaldılması, faktiki işlənən saatların gizlədilməsi və sosial sığorta ödənişlərindən yayınma kimi halların qarşısını almaq üçün ciddi nəzarət vacibdir.
İşçinin hüquqları necə qorunacaq?Yeni sistemin uğurlu olması üçün yalnız saatlıq tarifin müəyyənləşdirilməsi kifayət deyil. İşəgötürənin işçinin razılığı olmadan iş saatlarını azaldıb-azalda bilməyəcəyi, faktiki işlənən saatların necə qeydə alınacağı, məzuniyyət və xəstəliklə bağlı ödənişlərin hansı qaydada hesablanacağı da aydın olmalıdır.
Eyni zamanda, işçinin artıq işlədiyi saatlara görə əlavə ödəniş alması və sosial sığorta hüquqlarının qorunması təmin edilməlidir. Əks halda, saatlıq əməkhaqqı sistemi işçilərin gəlirlərini daha da qeyri-sabit edə bilər.
Müzakirə olunan qanunvericilik dəyişikliklərinə əsasən, saatlıq əməkhaqqı və minimum saatlıq əməkhaqqı sisteminin 2027-ci il martın 1-dən tətbiqi nəzərdə tutulur. Layihənin müzakirəsi ilə artıq qüvvəyə minmiş qanunu fərqləndirmək lazımdır. Yekun tətbiq qaydaları qəbul ediləcək qanunvericilik aktları və Nazirlər Kabinetinin qərarları ilə müəyyənləşəcək.
Saatlıq əməkhaqqı əmək bazarında nəyi dəyişəcək?Saatlıq əməkhaqqı sisteminin Azərbaycanda tətbiqi əmək bazarında yeni imkanlar yarada bilər. Xüsusilə tam iş günü işləyə bilməyən insanlar üçün rəsmi məşğulluğa qoşulmaq daha asanlaşa bilər.
Tələbə dərsdən sonra işləyə, ana uşağına vaxt ayırmaqla yanaşı gəlir əldə edə, pensiyaçı isə uzun illərin təcrübəsindən istifadə edərək əmək fəaliyyətini davam etdirə bilər.
Amma bu sistemin həqiqətən faydalı olub-olmayacağı müəyyən ediləcək minimum saatlıq məbləğdən, iş saatlarının uçotundan və sosial təminat qaydalarından asılı olacaq.
