Uzun illərdir enerji keçidi ilə bağlı dominant yanaşma bərpaolunan enerji mənbələrinin və akkumulyatorların elektrik istehsalında əsas rolu üzərinə götürəcəyini, təbii qazın isə tədricən ikinci plana keçəcəyini nəzərdə tuturdu. Lakin "Reuters" yazır ki, ABŞ enerji sisteminin inkişafı daha mürəkkəb mənzərə ortaya qoyur.
Ölkədə günəş və külək enerjisinin istehsalı sürətlə artsa da, data mərkəzləri, süni intellekt infrastrukturu, sənayenin genişlənməsi və iqtisadiyyatın elektrifikasiyası səbəbindən elektrik enerjisinə tələbat da rekord templərlə yüksəlir. Bu şəraitdə təbii qaz ABŞ elektrik sisteminin əsas dayaqlarından biri olaraq qalmağa davam edir.
ABŞ dünyanın ən böyük təbii qaz istehsalçısıdır. Şist inqilabı nəticəsində ölkə potensial idxalçıdan qlobal hasilat liderinə çevrilib.
Perm, Marcellus, Utica və Haynesville kimi iri yataqlar ABŞ-ı yüz trilyonlarla kubfut çıxarıla bilən resursla təmin edir. Sübut olunmuş qaz ehtiyatları isə təxminən 584 trilyon kubfut qiymətləndirilir. Bu səbəbdən ABŞ elektrik enerjisini xarici yanacaqdan asılı olmadan, nisbətən aşağı maya dəyəri ilə istehsal edə bilir.
Təbii qazın mövqeyini gücləndirən digər amil onilliklər ərzində formalaşmış infrastrukturdur.
ABŞ-da:
- təxminən 2 min qaz elektrik stansiyası fəaliyyət göstərir;
- 3 milyon milə yaxın qaz kəməri şəbəkəsi mövcuddur;
- iri qaz anbarları, emal müəssisələri və paylayıcı sistemlər fəaliyyət göstərir.
Bu infrastrukturun yaradılmasına trilyonlarla dollar investisiya yatırılıb və onun qısa müddətdə alternativ texnologiyalarla əvəz olunması həm texniki, həm də maliyyə baxımından olduqca çətindir.
Enerji sistemində ən vacib məsələlərdən biri istehsal və istehlak arasında balansın hər an qorunmasıdır.
Günəş panelləri yalnız günəşli saatlarda, külək turbinləri isə külək olduqda elektrik istehsal edir. Buna görə də onların istehsalı hava şəraitindən asılı olaraq dəyişir.
Təbii qaz elektrik stansiyaları isə:
- fasiləsiz baza generasiyasını təmin edir;
- gücü qısa müddətdə artırıb-azalda bilir;
- istilik dalğaları, şaxta və ya fövqəladə hallar zamanı elektrik şəbəkəsinin sabitliyini qoruyur.
Hazırkı mərhələdə akkumulyator texnologiyaları sürətlə inkişaf etsə də, bir neçə gün davam edən enerji ehtiyatının saxlanılması baxımından hələ də yüksək xərclərlə müşayiət olunur. Paradoksal görünsə də, günəş və külək enerjisinin payı artdıqca qaz elektrik stansiyalarına ehtiyac da artır.
Bunun səbəbi fasiləli istehsalın balanslaşdırılmasıdır. Günəş və külək elektrik istehsal etmədiyi vaxtlarda şəbəkənin sabit işləməsini təmin edən əsas mənbələrdən biri məhz qaz olaraq qalır. Bu baxımdan bərpaolunan enerji mənbələri ilə təbii qaz bir-birini əvəz edən deyil, bir-birini tamamlayan texnologiyalar kimi qiymətləndirilir.
ABŞ uzun illərdən sonra yenidən sürətlə artan elektrik tələbatı ilə üzləşib.
Bu artım əsasən aşağıdakı sahələrdən qaynaqlanır:
- süni intellekt və data mərkəzləri;
- yarımkeçirici istehsalı;
- sənaye müəssisələrinin genişlənməsi;
- nəqliyyatın elektrifikasiyası.
Yeni atom elektrik stansiyalarının tikintisi uzun illər tələb edir, yüksək gərginlikli ötürücü xətlərin çəkilməsi mürəkkəb razılaşdırma proseslərindən keçir, iri enerji saxlama sistemləri isə hələ də bahalıdır. Mövcud qaz elektrik stansiyaları isə artıq işlək infrastruktura və formalaşmış təchizat zəncirinə malikdir.
Şist qazı hasilatının genişlənməsi ABŞ-da qaz qiymətlərini nisbətən aşağı səviyyədə saxlayır.
Bununla yanaşı:
- qaz elektrik stansiyalarının tikinti xərcləri digər iri enerji layihələri ilə müqayisədə aşağıdır;
- mövcud stansiyaların böyük hissəsi artıq istismardadır;
- yanacaq təchizatı daxili bazar hesabına təmin edilir.
Bu amillər qazın iqtisadi baxımdan rəqabət qabiliyyətini qoruyur.
ABŞ-da enerji keçidi davam etsə də, bu, təbii qazın yaxın perspektivdə sistemdən çıxacağı anlamına gəlmir.
Əksinə, zəngin daxili ehtiyatlar, geniş infrastruktur, aşağı maya dəyəri və elektrik şəbəkəsinin etibarlılığını təmin etmək qabiliyyəti təbii qazı ABŞ enerji sisteminin əsas sütunlarından biri kimi saxlayır. Günəş, külək və akkumulyator texnologiyalarının payı artmağa davam edəcək, lakin mövcud şəraitdə təbii qaz onların fəaliyyətini tamamlayan və sistemin sabitliyini təmin edən strateji enerji mənbəyi olaraq qalacaq.
MONETAR.AZ
