Qlobal enerji bazarında gərginlik fəlakətli həddə yaxınlaşır. Financial Times (FT) qəzetinin aparıcı xammal treyderlərinə və investisiya banklarının hesabatlarına istinadən yaydığı təhlilə görə, dünya neft bazarı kəskin qiymət partlayışının baş verəcəyi kritik bir dönüş nöqtəsindədir. Fars körfəzində hasil edilən xam neftin Hörmüz Boğazının blokadası səbəbindən dünya bazarlarına çıxarıla bilməməsi qlobal miqyasda fiziki yanacaq qıtlığı riskini real təhlükəyə çevirib.
Nüfuzlu maliyyə institutları neft qiymətlərinin tarixdə görünməmiş səviyyələrə yüksələcəyi təqdirdə yaranacaq fəsadları proqnozlaşdırırlar:
-
"Aberdeen" fondu (180 dollar ssenarisi): Fond Brent markalı neftin bir barelinin 180 dollara yüksələ biləcəyi ən pis vəziyyət modelini araşdırır. Bu ssenari reallaşacağı təqdirdə Avropa və Asiya nəhənglərinin iqtisadiyyatları dərin və uzunmüddətli tənəzzülə (resessiyaya) uğrayacaq.
-
"Morgan Stanley" (150 dollar ssenarisi): Bankın analitikləri xəbərdarlıq edirlər ki, hərbi eskalasiya fonunda qiymətlər 150 dolları keçərsə, təchizat zənciri tamamilə qırılacaq. İnkişaf etmiş ölkələr (ABŞ, Aİ, Böyük Britaniya) ilk mərhələdə bu böhranı kəskin inflyasiya (qiymət artımı) ilə hiss edəcək, yanacağın fiziki olaraq tapılmaması (qıtlıq) isə bir qədər sonra özünü büruzə verəcək.
Münaqişənin başlamasından bəri qlobal neft bazarı reallıqdan qopuq bir rejimdə işləyir. Hasilatın kəskin düşməsinə baxmayaraq, tələbat azalmır. Cari ilin mart-iyun aylarında qlobal gündəlik neft tələbatının real hasilatı 6 milyon barel, bəzi aqressiv proqnozlarda isə hətta 8–9 milyon barel üstələyəcəyi gözlənilir.
Hazırda bazardakı bu nəhəng boşluğu doldurmaq üçün dövlətlərin strateji ehtiyatlarından gündəlik 2 milyon barel neft satışa çıxarılır. Lakin bu fövqəladə proqramların iyul ayında başa çatması vəziyyəti daha da pisləşdirəcək.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) məlumatına görə, qlobal ehtiyatlar artıq 380 milyon barel azalıb. JPMorgan Chase hesab edir ki, OECD (inkişaf etmiş) ölkələrinin kommersiya anbarları iyunun əvvəlinə qədər neft çatışmazlığından iflic olma ("əməliyyat stressi") həddinə çatacaq.
Dünyadakı bir çox neft emalı zavodları hazırkı pik qiymətlərlə və rəsədxanaların fantastik daşınma (fraxt) xərcləri ilə xammal almaqdan imtina edirlər. Onlar İran ətrafındakı müharibənin tezliklə bitəcəyinə ümid edərək daxili, minimum anbar ehtiyatlarını xərcləyirlər ki, bu da sonradan qıtlıq dalğasını daha da böyüdə bilər.
İqtisadiyyatlarını qorumaq üçün qabaqlayıcı və sərt addımlar atan ölkələrin sayı sürətlə artır. IEA-nın hesabatına görə, mart ayının sonunda bu xətti seçən ölkələrin sayı 55 idisə, hazırda 76-ya yüksəlib.
İnkişaf etmiş və böyük ölkələrin reaksiyası:
-
Avstraliya: Ölkə daxilində yanacaq təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə təcili olaraq strateji yanacaq ehtiyatlarının artırılmasına 10 milyard dollar vəsait ayırıb.
-
Fransa: Sənaye və biznes subyektlərinin yüksək enerji xərcləri qarşısında müflis olmaması üçün dövlət dəstəyi və subsidiya proqramlarını genişləndirir.
-
Hindistan: Valyuta axınının ölkədən çıxmasının qarşısını almaq üçün hökumət səviyyəsində əhaliyə çağırış edilib: Vətəndaşlardan müvəqqəti olaraq qızıl investisiyalarından və xaricə turistik səfərlərdən imtina etmək tələb olunur.
Enerji resursları idxalından asılı olan və zəif valyutaya malik Asiya ölkələrində yanacaq çatışmazlığı artıq gündəlik həyata birbaşa təsir edib. Pakistan, Şri-Lanka və Filippin elektrik enerjisinə və yanacağa qənaət etmək üçün dövlət və özəl sektorda rəsmən müvəqqəti 4 günlük iş həftəsinə keçmək barədə qərar qəbul ediblər.
MONETAR.AZ
