ABŞ-ın müstəqilliyinin elan edilməsinin 250 illiyi ölkənin siyasi tarixində olduğu kimi, iqtisadi inkişaf salnaməsində də mühüm mərhələ hesab olunur. 1776-cı ildə qəbul edilən Müstəqillik Bəyannaməsi yeni dövlətin əsasını qoymaqla yanaşı, sonrakı əsrlərdə dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından birinin formalaşmasına zəmin yaratdı.
İlk illərdə ABŞ-ın qarşısında dayanan əsas vəzifələrdən biri güclü maliyyə sisteminin qurulması idi. 1787-ci ildə Konstitusiyanın qəbul edilməsi dövlət institutlarını formalaşdırdı, 1791-ci ildə isə ölkənin ilk milli bankı yaradıldı. 1792-ci ildə bağlanan Battonvud sazişi sonradan Nyu-York Fond Birjasının yaranmasına əsas oldu və ABŞ-da mütəşəkkil kapital bazarının inkişafına təkan verdi.
XIX əsrin ikinci yarısında ölkə sürətli sənayeləşmə mərhələsinə qədəm qoydu. Dəmir yollarının genişlənməsi, polad və neft sənayesinin inkişafı, elektrik enerjisindən istifadənin artması ABŞ-ı dünyanın aparıcı sənaye dövlətinə çevirdi. Bununla yanaşı, 1861–1865-ci illərdə baş verən Vətəndaş müharibəsi ölkənin gələcək inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirən əsas hadisələrdən biri oldu. Müharibədən sonra köləlik ləğv edildi, federal hakimiyyət gücləndi və vahid iqtisadi məkan formalaşdı.
XX əsrin əvvəllərində maliyyə bazarlarında yaşanan böhranlar mərkəzi bank sisteminin yaradılmasını zəruri etdi. 1913-cü ildə Federal Ehtiyat Sistemi təsis olundu və bu institut ölkənin pul-kredit siyasətinin əsas icraçısına çevrildi.
1929-cu ildə fond bazarının çökməsi ABŞ tarixinin ən ağır iqtisadi böhranı – Böyük Depressiyanın başlanğıcı oldu. Milyonlarla insan işsiz qaldı, minlərlə bank fəaliyyətini dayandırdı. Prezident Franklin Delano Ruzveltin həyata keçirdiyi "Yeni Kurs" proqramı çərçivəsində dövlət iqtisadiyyata fəal müdaxilə etdi, sosial təminat sistemi genişləndirildi, maliyyə bazarlarına nəzarət gücləndirildi və iri infrastruktur layihələri reallaşdırıldı.
İkinci Dünya müharibəsi ABŞ iqtisadiyyatının yenidən sürətli yüksəlişinə şərait yaratdı. Hərbi sənayenin genişlənməsi istehsalın həcmini artırdı, işsizlik minimum səviyyəyə endi. 1944-cü ildə Bretton-Vuds konfransında qəbul edilən qərarlar nəticəsində ABŞ dolları beynəlxalq ehtiyat valyutası statusu qazandı, Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı yaradıldı. Bu sistem uzun illər qlobal maliyyə münasibətlərinin əsasını təşkil etdi.
1971-ci ildə prezident Riçard Nikson dolların qızıla konvertasiya edilməsini dayandırdı və bununla Bretton-Vuds sisteminin əsas mexanizmi ləğv edildi. Sonrakı illərdə enerji böhranları və yüksək inflyasiya ABŞ iqtisadiyyatı üçün ciddi sınaq yaratdı. 1980-ci illərdə prezident Ronald Reyqanın həyata keçirdiyi vergi islahatları və iqtisadi liberallaşma tədbirləri iqtisadi artımın bərpasına yönəldildi.
1990-cı illərdə informasiya texnologiyalarının inkişafı və internet iqtisadiyyatının genişlənməsi ABŞ-ı innovasiya mərkəzinə çevirdi. Lakin "dotkom" şirkətlərinin qiymətlərinin həddindən artıq yüksəlməsi 2000-ci ildə bazar korreksiyası ilə nəticələndi. Daha sonra 2007–2008-ci illərdə ipoteka bazarında yaranan problemlər qlobal maliyyə böhranına səbəb oldu və ABŞ hökuməti maliyyə sisteminin sabitləşdirilməsi üçün genişmiqyaslı dəstək proqramları həyata keçirdi.
2020-ci ildə COVID-19 pandemiyası dünya iqtisadiyyatı kimi ABŞ iqtisadiyyatına da ciddi təsir göstərdi. Federal hökumət iqtisadi fəallığın qorunması və məşğulluğun dəstəklənməsi məqsədilə iri həcmli maliyyə paketləri qəbul etdi.
Son illərdə isə süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı ABŞ iqtisadiyyatında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Rəqəmsal texnologiyalar, bulud xidmətləri və süni intellekt sahəsinə yatırılan investisiyalar ölkənin innovasiya potensialını daha da gücləndirib. Bununla yanaşı, Çinlə iqtisadi rəqabət, beynəlxalq ticarətdə dəyişikliklər və geosiyasi proseslər ABŞ iqtisadiyyatının qarşısında yeni çağırışlar formalaşdırır.
İki əsrdən artıq müddətdə müharibələr, maliyyə böhranları, sənaye və texnoloji inqilablar ABŞ iqtisadiyyatının inkişaf trayektoriyasını müəyyən edib. Bu gün ölkə nominal ümumi daxili məhsulun həcminə görə dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından biri olaraq qlobal maliyyə və innovasiya sistemində aparıcı mövqeyini qoruyur.
MONETAR.AZ
