Fars körfəzində ABŞ, İsrail və İran arasında alovlanan hərbi gərginlik qlobal iqtisadiyyatda ağır fəsadlar törətməyə davam edir. Reuters agentliyinin ABŞ, Avropa və Asiya birjalarında ticarət olunan nəhəng korporasiyaların rəsmi maliyyə hesabatlarına istinadən apardığı genişmiqyaslı təhlil göstərir ki, geosiyasi münaqişə indiyədək dünya biznesinə ən azı 25 milyard dollar birbaşa zərər vurub. Hörmüz Boğazının blokadada qalması və xam neftin (Brent) 110 dolları ötməsi təchizat zəncirini qırıb, logistika xərclərini isə kəskin şəkildə artırıb.
Agentliyin araşdırmasına görə, müxtəlif sektorları təmsil edən ən azı 279 qlobal şirkət rəsmi hesabatlarında İran böhranını biznes fəaliyyətlərini məhdudlaşdıran əsas "fors-major" amil kimi qeyd ediblər. Yaranmış maliyyə gərginliyini kompensasiya etmək üçün şirkətlər aşağıdakı fövqəladə addımları atmağa məcbur olublar:
-
Məhsul və xidmətlərin qiymətlərinin kəskin artırılması;
-
İstehsal həcmlərinin azaldılması və bəzi zavodların fəaliyyətinin dondurulması;
-
İnvestorlar üçün dividend ödənişlərinin və səhmlərin geri satınalma (buyback) proqramlarının dayandırılması;
-
Xərcləri azaltmaq üçün əməkdaşların kütləvi şəkildə ödənişsiz məzuniyyətə göndərilməsi;
-
Logistika və daşımalara xüsusi "yanacaq əlavələri" (surcharges) tariflərinin tətbiqi;
-
Müflisləşmədən qorunmaq üçün milli hökumətlərə dövlət yardımı (bailout) üçün müraciətlərin edilməsi.
Təhlilə daxil edilən hər beş şirkətdən biri (kosmetika istehsalçılarından tutmuş kruiz operatorlarına qədər) müharibə səbəbindən birbaşa maliyyə itkiləri yaşadıqlarını etiraf edib.
Maliyyə itkilərinin coğrafi xəritəsi qlobal iqtisadiyyatın Yaxın Şərqdən asılılıq zəifliyini ortaya qoyur:
-
Avropa və Böyük Britaniya: Ukrayna böhranından sonra enerji qiymətlərinin onsuz da yüksək olduğu bu regionda Fars körfəzi şoku sənayeyə ikinci ağır zərbəni vurub.
-
Asiya-Sakit Okean Bölgəsi: Regionun (xüsusilə Çin, Yaponiya və Cənubi Koreya) xam neft və neft məhsulları idxalında Yaxın Şərqdən kritik asılılığı sənaye nəhənglərinin gəlirlilik marjasını minimuma endirib.
Münaqişədən ən böyük zərbəni logistika və gündəlik tələbat malları istehsalçıları alıb.
Ən böyük maliyyə yükü aviaşirkətlərin üzərinə düşüb. Hava məkanlarının qapanması, uçuş marşrutlarının uzanması və ən əsası — aviasiya yanacağının (kerosin) qiymətinin iki dəfə bahalaşması sahəni iflic edib. Sektordakı ümumi itkilər artıq 15 milyard dollara çatıb.
Böhran təkcə ağır sənayeni deyil, pərakəndə ticarəti də vurur. Dünyanın ən böyük istehlak malları istehsalçısı olan Procter & Gamble (P&G) rəsmi açıqlama verərək, tədarük zəncirinin bahalaşması və qlobal xammal xərcləri səbəbindən vergidən sonra xalis mənfəətinin təxminən 1 milyard dollar azalacağını gözlədiyini bəyan edib.
Reuters ekspertləri xəbərdarlıq edirlər ki, Hörmüz Boğazının blokadası yay aylarına qədər uzanarsa, korporativ itkilərin həcmi həndəsi silsilə ilə artaraq qlobal miqyasda növbəti böyük müflisləşmə dalğasına səbəb ola bilər.
MONETAR.AZ
