Son 25 ildə dünya ticarət xəritəsində ciddi dəyişiklik baş verib. Əgər 2000-ci illərin əvvəlində ABŞ qlobal ticarətin əsas mərkəzi hesab olunurdusa, 2025-ci ildə Çin dünyanın əksər ölkələri üçün ən böyük ticarət tərəfdaşına çevrilib.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun (IMF) “Direction of Trade Statistics” məlumatları əsasında hazırlanan araşdırmada ölkələrin ABŞ və ya Çinlə daha çox idxal-ixrac əməliyyatı apardığı müqayisə olunub.
2000-ci ildə ABŞ üstün idi
Araşdırmaya görə, 2000-ci ildə cəmi 33 ölkə Çinlə ABŞ-dan daha çox ticarət aparırdı. Həmin ölkələrin əksəriyyəti Çinin qonşuları – Qazaxıstan, Monqolustan, Myanma və Vyetnam idi. Bundan başqa, Kuba, İran, Liviya və Şimali Koreya kimi Vaşinqtonla münasibətləri zəif olan dövlətlər də Çinlə daha sıx ticarət əlaqələrinə malik idi.
Həmin dövrdə ABŞ açıq bazar iqtisadiyyatı və güclü istehlak bazarı ilə qlobal ticarətin əsas aparıcı qüvvəsi sayılırdı.
Çinin yüksəlişi necə başladı?
Mütəxəssislər bildirirlər ki, dönüş nöqtəsi 2001-ci ildə Çinin Dünya Ticarət Təşkilatına (ÜTT) qoşulması oldu. Bu addım ölkənin qlobal iqtisadiyyata daha sürətli inteqrasiyasına və istehsal mərkəzinə çevrilməsinə şərait yaratdı.
Ucuz istehsal imkanları sayəsində Çin dünya bazarlarında rəqabət üstünlüyü qazandı. Eyni zamanda neft, dəmir filizi, mis və soya kimi xammala artan tələbat inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadiyyatına müsbət təsir göstərdi.
Braziliya, Rusiya, Nigeriya və İran kimi resurslarla zəngin ölkələr Çin iqtisadiyyatının böyüməsindən ciddi fayda əldə etdilər.
2025-ci ildə mənzərə dəyişib
Hazırda Çin Asiya, Afrika, Cənubi Amerika və Yaxın Şərqdə əsas ticarət tərəfdaşı mövqeyinə yüksəlib. Cənubi Amerikanın böyük iqtisadiyyatlarının əksəriyyəti artıq Vaşinqtondan daha çox Pekinlə ticarət edir.
Afrikada isə yalnız Lesoto və Esvatini ABŞ-la Çinlə müqayisədə daha böyük ticarət dövriyyəsinə malikdir.
ABŞ Şimali Amerikada dominant mövqeyini qorusa da, Yaxın Şərq və Hind-Sakit okean regionunda Vaşinqtonla Pekindən daha çox ticarət edən yeganə böyük iqtisadiyyat İsrail olaraq qalır.
Avropa iki hissəyə bölünüb
Araşdırma göstərir ki, Avropada balans tam dəyişməyib. Almaniya, Fransa, İtaliya və Böyük Britaniya hələ də ABŞ-la daha çox ticarət edir. Bununla yanaşı, Polşa və İspaniya kimi ölkələr Çinlə iqtisadi əlaqələrini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndiriblər.
Ekspertlərin fikrincə, Çinin üstünlüyünün əsas səbəbləri aşağı istehsal xərcləri, böyük sənaye gücü və inkişaf etməkdə olan ölkələrə yönəlmiş geniş investisiya siyasətidir.
Bununla yanaşı, “Bir kəmər, bir yol” layihəsi və infrastruktur investisiyaları Pekinin qlobal iqtisadi təsirini daha da artırıb.
