Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 7 iyul 2026-cı il tarixli Fərmanı ilə növbəti əhalinin siyahıyaalınmasının 2029-cu ilin oktyabr ayında keçirilməsi qərara alınıb. İlk baxışdan bu, hər 10 ildən bir keçirilən növbəti statistik proses kimi görünsə də, fərmanın mətni və ölkənin mövcud geosiyasi reallıqları 2029-cu il siyahıyaalınmasının əvvəlki bütün proseslərdən köklü şəkildə fərqlənəcəyini sübut edir.
Bəs 2029-cu il siyahıyaalınmasını xüsusi edən və onu əvvəlkilərdən fərqləndirən əsas özəlliklər hansılardır?
Suverenliyin tam bərpasından sonra ilk siyahıyaalınmaFərmanın preambulasında ən diqqətçəkən məqam budur: "...Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü və dövlət suverenliyi tam bərpa edildikdən sonra ilk dəfə ölkənin bütün ərazisi üzrə..."
Müstəqillik dövründə Azərbaycanda üç dəfə (1999, 2009 və 2019-cu illərdə) əhalinin siyahıyaalınması keçirilib. Lakin torpaqlarımızın 20%-i işğal altında olduğu üçün Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində real sorğu keçirmək qeyri-mümkün idi. Həmin ərazilərin əhalisi məcburi köçkün kimi məskunlaşdıqları rayon və şəhərlərdə qeydiyyata alınırdı.
Xankəndi, Şuşa, Ağdam, Laçın və digər azad edilmiş bütün şəhər və kəndlərimizdə, yəni birbaşa doğma yurdunda yaşayan əhalinin real, dəqiq və fiziki sayımı həyata keçiriləcək. Bu, bütöv Azərbaycanın real demoqrafik mənzərəsini ortaya qoyacaq.
Böyük Qayıdışın qiymətləndirilməsi
Ötən siyahıyaalınmalarda dövlət planlaması daha çox məcburi köçkünlərin sosial problemlərinin həllinə və mövcud şəhər infrastrukturunun yüklənməsinə yönəlmişdi.
2029-cu ilə qədər "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində on minlərlə insan azad edilmiş ərazilərə köçmüş olacaq. Bu siyahıyaalınma dövlətə imkan verəcək ki, azad edilmiş torpaqlarda məskunlaşan əhalinin yaş, cins, məşğulluq və təhsil strukturunu müfəssəl təhlil etsin. Bu məlumatlar Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tikiləcək yeni məktəblərin, xəstəxanaların, yaradılacaq iş yerlərinin və iqtisadi zonaların gələcək 10-20 illik strateji planlaması üçün fundamental baza rolunu oynayacaq.
Böyük data dövrüƏvvəlki siyahıyaalınmalarda (məsələn, 2019-cu ildə ilk dəfə planşetlərdən qismən istifadə edilsə də) əsas ağırlıq kağız sorğu vərəqələri və sayıcıların qapı-qapı gəzərək məlumat toplaması üzərinə düşürdü. İnsan faktoru və texniki gecikmələr qaçılmaz idi.
Fərmanda Nazirlər Kabinetinə aidiyyəti dövlət qurumlarının informasiya sistemlərinin Dövlət Statistika Komitəsinin bazasına inteqrasiya edilməsi tapşırılır. Bu o deməkdir ki, dövlət artıq rəqəmsallaşıb. Şəxsiyyət vəsiqələri, reyestr qeydləri, nikah, təhsil və sosial təminat bazalarındakı "böyük data" (Big Data) siyahıyaalınmanın əsasını təşkil edəcək. Fiziki sorğular rəqəmsal məlumatların dəqiqləşdirilməsi və sosial-demoqrafik nüansların öyrənilməsi üçün tamamlayıcı xarakter daşıyacaq.
2029-cu il siyahıyaalınması sadəcə statistik rəqəmlərin toplusu deyil. Bu, Azərbaycanın həm hərbi-siyasi (suverenlik), həm də texnoloji (rəqəmsallaşma) baxımdan tamamilə yeni bir mərhələyə qədəm qoyduğunun rəsmi hesabatı olacaq. Ölkə başçısının bu fərmanı düz 3 il əvvəldən (2026-cı ildə) imzalaması isə prosesin nə qədər genişmiqyaslı, dərin və hazırlıq tələb edən rəqəmsal-loqistik əməliyyat olacağından xəbər verir.
MONETAR.AZ
