Maliyyə tarixində ən çox tanınan fırıldaqçılıq modellərindən biri Ponzi sxemidir. Bu sistemdə insanlara qısa müddətdə yüksək və demək olar ki, risksiz gəlir əldə etmək vəd edilir. İlk baxışda cəlbedici görünən bu modelin əsas xüsusiyyəti isə odur ki, əvvəlki iştirakçılara ödənilən pullar real investisiya gəlirlərindən deyil, sistemə sonradan qoşulan insanların vəsaitlərindən formalaşır.
Ponzi sxemi necə işləyir?
Ponzi sxeminin işləmə prinsipi nisbətən sadədir. Təsəvvür edək ki, bir şəxs investorlara ayda 10 faiz gəlir vəd edir. O, əvvəlcə bir neçə nəfərdən pul toplayır. Daha sonra sistemə yeni iştirakçılar qoşulur və onların yatırdığı vəsaitin bir hissəsi əvvəlki investorlara “gəlir” kimi qaytarılır.
İlk iştirakçılar həqiqətən pul qazandıqlarını düşünə bilərlər. Bu isə sistemə olan etimadı artırır. Onlar digər insanlara da bu “investisiya imkanından” istifadə etməyi tövsiyə edirlər. Nəticədə daha çox insan sistemə pul yatırır.
Lakin burada əsas problem odur ki, ortada davamlı gəlir yaradan real biznes və ya investisiya fəaliyyəti olmaya bilər.
Niyə Ponzi sxemi gec-tez çökür?
Belə sistemin davam etməsi üçün daim yeni investorların cəlb edilməsi lazımdır. Yeni daxil olan vəsait azaldıqda və ya iştirakçılar pullarını geri tələb etməyə başladıqda sistem ciddi problemlə üzləşir.
Çünki bütün iştirakçıların pulunu geri qaytarmaq üçün kifayət qədər real vəsait olmur.
Nəticədə ödənişlər gecikir, bəzi investorlar pullarını itirir və sxem iflasa uğrayır. Ən çox zərər isə adətən sistemə son mərhələlərdə qoşulan şəxslərə dəyir.
Ponzi sxemini hansı xüsusiyyətlərindən tanımaq olar?
Belə sxemlərin bir sıra ümumi əlamətləri olur. Bunlardan ən vacibləri yüksək və “zəmanətli” gəlir vədidir. Maliyyə bazarlarında yüksək gəlir adətən daha yüksək risklə müşayiət olunur. Buna görə də böyük qazancın risksiz və zəmanətli olduğu iddiası ciddi xəbərdarlıq siqnalıdır.
Digər mühüm əlamət şəffaflığın olmamasıdır. Pulun konkret olaraq hara yatırıldığı, gəlirin necə əldə edildiyi və investisiya fəaliyyətinin hansı mexanizmlə həyata keçirildiyi aydın izah edilmirsə, ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Həmçinin insanları yeni iştirakçılar cəlb etməyə təşviq edən sistemlər də diqqətlə araşdırılmalıdır. Əgər qazancın əsas mənbəyi real məhsul və ya xidmət deyil, yeni iştirakçıların gətirdiyi puldursa, bu, ciddi risk göstəricisidir.
Ponzi sxemi ilə piramida sxemi eynidirmi?
Bu iki anlayış bir-birinə bənzəsə də, tam olaraq eyni deyil.
Ponzi sxemində əsas diqqət investisiya gəliri görüntüsünün yaradılmasına yönəlir. Sistemə daxil olan yeni investorların vəsaiti əvvəlki iştirakçılara gəlir kimi təqdim edilir.
Piramida sxemində isə iştirakçılara əsasən yeni insanları sistemə cəlb etməklə pul qazanmaq vəd olunur. Hər iki modelin ortaq cəhəti yeni iştirakçıların vəsaitindən asılı olmasıdır.
İnsanlar belə sxemlərə niyə inanırlar?
Ponzi sxemləri yalnız maliyyə biliklərinin azlığından istifadə etmir. İnsanların yüksək gəlir əldə etmək istəyi, sürətli varlanmaq arzusu və başqalarının uğur hekayələrindən təsirlənməsi də mühüm rol oynayır.
İlk mərhələdə bəzi iştirakçıların həqiqətən ödəniş alması sistemin etibarlı olduğu görüntüsünü yaradır. Sosial şəbəkələr və tanış çevrəsi vasitəsilə yayılan müsbət fikirlər isə yeni investorların cəlb olunmasını asanlaşdırır.
Bu səbəbdən hər hansı investisiya təklifini yalnız başqalarının qazancına əsaslanaraq qiymətləndirmək düzgün deyil.
İnvestor nə etməlidir?
İnvestisiya qərarı verməzdən əvvəl bir neçə əsas sualın cavabını araşdırmaq vacibdir:
- Pul konkret olaraq hara yatırılır?
- Gəlir hansı mənbədən formalaşır?
- Risklər açıq şəkildə izah olunurmu?
- Şirkət və ya investisiya platforması qanuni şəkildə fəaliyyət göstərirmi?
- Vəd edilən gəlir bazardakı alternativlərlə müqayisədə nə qədər realdır?
- Pulun geri çəkilməsi ilə bağlı aydın şərtlər varmı?
Bu suallara aydın cavab verilmirsə, investisiya qərarını tələsik qəbul etmək düzgün deyil.
Ponzi sxemlərindən qorunmağın ən vacib yollarından biri maliyyə savadlılığının artırılmasıdır. İnsan investisiyanın yalnız mümkün gəlirini deyil, potensial itkisini də qiymətləndirməyi bacarmalıdır.
Yüksək gəlir vədi həmişə yüksək risk ehtimalını da nəzərdə tutur. Buna görə uzunmüddətli investisiya strategiyasında əsas məqsəd yalnız daha çox qazanmaq deyil, həm də kapitalı qorumaq olmalıdır.
